{"id":87371,"date":"2026-05-13T21:16:17","date_gmt":"2026-05-13T21:16:17","guid":{"rendered":"https:\/\/zennihost.com\/test\/2026\/05\/13\/neandertalet-kishin-dentist-59-mije-vjet-me-pare-zbulimi-ne-nje-shpelle-ne-rusi\/"},"modified":"2026-05-13T21:16:17","modified_gmt":"2026-05-13T21:16:17","slug":"neandertalet-kishin-dentist-59-mije-vjet-me-pare-zbulimi-ne-nje-shpelle-ne-rusi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/zennihost.com\/test\/2026\/05\/13\/neandertalet-kishin-dentist-59-mije-vjet-me-pare-zbulimi-ne-nje-shpelle-ne-rusi\/","title":{"rendered":"Neandertal\u00ebt kishin \u201cdentist\u201d 59 mij\u00eb vjet m\u00eb par\u00eb\/ Zbulimi n\u00eb nj\u00eb shpell\u00eb n\u00eb Rusi"},"content":{"rendered":"<p><span>Rreth 59,000 vjet m\u00eb par\u00eb, nj\u00eb Neandertal vuante nga nj\u00eb dhimbje e tmerrshme dh\u00ebmbi e shkaktuar nga nj\u00eb dh\u00ebmb i thyer n\u00eb nofull\u00ebn e poshtme. Dh\u00ebmbi, i gjetur n\u00eb nj\u00eb shpell\u00eb n\u00eb Siberi, mban prova t\u00eb \u201cpun\u00ebs dentare\u201d t\u00eb kryer me nj\u00eb mjet t\u00eb vog\u00ebl guri p\u00ebr t\u00eb hequr prishjen dhe p\u00ebr t\u00eb zvog\u00ebluar dhimbjen.<\/span><\/p>\n<p><span>Studiuesit thon\u00eb se dh\u00ebmbi \u00ebsht\u00eb prov\u00eb se Neandertal\u00ebt ishin t\u00eb aft\u00eb t\u00eb kryenin \u201cpun\u00eb dentare\u201d dhjet\u00ebra mij\u00ebra vjet para specieve tona. \u00cbsht\u00eb nj\u00eb prov\u00eb e m\u00ebtejshme e aft\u00ebsive dhe njohurive teknike q\u00eb zot\u00ebronin kush\u00ebrinjt\u00eb tan\u00eb t\u00eb zhdukur, Homo sapiens.<\/span><\/p>\n<p><span>Dh\u00ebmbi u zbulua n\u00eb shpell\u00ebn Chagirskaya t\u00eb Rusis\u00eb, nj\u00eb vend i pasur me fosile t\u00eb Neandertalit, n\u00eb bregun e majt\u00eb t\u00eb lumit Tsarysh, rr\u00ebz\u00eb maleve Altai n\u00eb Siberin\u00eb jugore.<\/span><\/p>\n\n<p><span>N\u00eb qend\u00ebr t\u00eb dh\u00ebmbit \u00ebsht\u00eb nj\u00eb vrim\u00eb e thell\u00eb q\u00eb arrin deri n\u00eb pulp\u00eb, ku ndodhen mbaresat nervore dhe en\u00ebt e gjakut. Shenjat n\u00eb dh\u00ebmb dhe forma e vrim\u00ebs tregojn\u00eb se ishte nj\u00eb modifikim i q\u00ebllimsh\u00ebm, jo konsumim aksidental. Ekzistojn\u00eb gjithashtu prova se Neandertali \u201cme dhimbje\u201d jetoi p\u00ebr nj\u00eb koh\u00eb mjaft t\u00eb gjat\u00eb duke p\u00ebrdorur k\u00ebt\u00eb dh\u00ebmb pas \u201cnd\u00ebrhyrjes\u201d.<\/span><\/p>\n<p><span>Eksperimentet e kryera n\u00eb tre dh\u00ebmb\u00eb t\u00eb njer\u00ebzve modern\u00eb tregojn\u00eb se nj\u00eb vrim\u00eb e k\u00ebsaj forme, me t\u00eb nj\u00ebjtat modele brazdash, mund t\u00eb krijohej duke shpuar dh\u00ebmbin me nj\u00eb mjet guri, t\u00eb ngjash\u00ebm me ato t\u00eb gjetura n\u00eb shpell\u00eb.<\/span><\/p>\n\n<p><span>Ky dh\u00ebmb \u00ebsht\u00eb shembulli m\u00eb i vjet\u00ebr i njohur i \u201ckirurgjis\u00eb dentare invazive\u201d, sipas arkeologes ruse Ksenia Kolomova. Ajo ishte autorja kryesore e studimit, t\u00eb botuar n\u00eb revist\u00ebn shkencore PLOS One.<\/span><\/p>\n<p><span>\u201c\u00cbsht\u00eb i r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm sepse tregon se Neandertal\u00ebt kishin aft\u00ebsi t\u00eb p\u00ebrparuara njoh\u00ebse, ata mund t\u00eb planifikonin nj\u00eb strategji mjek\u00ebsore, e cila hedh posht\u00eb pik\u00ebpamjen e vjet\u00ebruar se vet\u00ebm njer\u00ebzit modern\u00eb shfaqin nj\u00eb sjellje t\u00eb till\u00eb\u201d, \u2013 shpjegoi ajo.<\/span><\/p>\n<p><span>\u201cProcesi k\u00ebrkonte diagnostikimin e burimit t\u00eb dhimbjes, kuptimin se heqja e indit t\u00eb d\u00ebmtuar do t\u2019i ofronte leht\u00ebsim pacientit, zgjedhjen e q\u00ebllimshme t\u00eb mjetit t\u00eb duhur prej guri dhe shpimin preciz t\u00eb dh\u00ebmbit, me l\u00ebvizje t\u00eb kontrolluara\u201d, p\u00ebrshkroi ai.<\/span><\/p>\n\n<p><span>Neandertali q\u00eb iu n\u00ebnshtrua k\u00ebtij trajtimi primitiv ishte i rritur, por studiuesit nuk ishin n\u00eb gjendje t\u00eb p\u00ebrcaktonin seksin e tij vet\u00ebm bazuar vet\u00ebm nga dh\u00ebmbi.<\/span><\/p>\n<p><span>Ekzistojn\u00eb gjithashtu prova se Neandertal\u00ebt, p\u00ebrfshir\u00eb at\u00eb me dh\u00ebmbin e thyer, p\u00ebrdornin kruajt\u00ebse dh\u00ebmb\u00ebsh p\u00ebr t\u00eb hequr mbeturinat e ushqimit nga dh\u00ebmb\u00ebt e tyre.<\/span><br \/>\n<span>Deri m\u00eb tani, prova m\u00eb e vjet\u00ebr e pun\u00ebs dentare \u00ebsht\u00eb gjetur n\u00eb nj\u00eb dh\u00ebmb Homo sapiens t\u00eb zbuluar n\u00eb Itali dhe t\u00eb datuar rreth 14,000 vjet m\u00eb par\u00eb. Ky dh\u00ebmb kishte gjithashtu nj\u00eb zgav\u00ebr q\u00eb ishte g\u00ebrryer dhe pastruar me nj\u00eb mjet guri.<\/span><\/p>\n\n<p><span>Neandertal\u00ebt kishin nj\u00eb trup m\u00eb t\u00eb fuqish\u00ebm se njer\u00ebzit modern\u00eb dhe kreshta m\u00eb t\u00eb m\u00ebdha vetullash. Ata ishin inteligjent\u00eb, p\u00ebrdornin teknika komplekse n\u00eb gjueti n\u00eb grup, krijonin art, kishin objekte simbolike dhe kishin zhvilluar gjuh\u00eb t\u00eb folur.<\/span><\/p>\n<p><span>Ata u zhduk\u00ebn rreth 40,000 vjet m\u00eb par\u00eb. Shumica e njer\u00ebzve sot mbajn\u00eb nj\u00eb p\u00ebrqindje t\u00eb vog\u00ebl t\u00eb ADN-s\u00eb s\u00eb Neandertalit n\u00eb ADN-n\u00eb e tyre, p\u00ebr shkak t\u00eb p\u00ebrzierjes s\u00eb tyre me Homo sapiens.<\/span><\/p>\n<p><span>N\u00eb Chagirskaya, Neandertal\u00ebt lul\u00ebzuan rreth 59,000-49,000 vjet m\u00eb par\u00eb. Atje ata ishin t\u00eb vendosur atje ku gjuanin dhe hain mish bizoni dhe kali. Aty rrit\u00ebn f\u00ebmij\u00ebt e tyre, si\u00e7 tregohet nga dh\u00ebmb\u00ebt e qum\u00ebshtit t\u00eb gjetur n\u00eb shpell\u00eb.<\/span><\/p>\n\n<p><span>Autorja tjet\u00ebr e studimit, Lydia Zotkina, theksoi se procedura dentare duhet t\u00eb ket\u00eb qen\u00eb shum\u00eb e dhimbshme p\u00ebr pacientin. \u201cMendoj se \u00ebsht\u00eb nj\u00eb d\u00ebshmi e nj\u00eb sasie t\u00eb mahnitshme vullneti. A njihni shum\u00eb njer\u00ebz q\u00eb do t\u00eb b\u00ebnin nj\u00eb operacion t\u00eb till\u00eb pa anestezi ose pajisje speciale? Apo ndonj\u00eb q\u00eb do ta duronte at\u00eb? Sa her\u00eb q\u00eb mendoj p\u00ebr k\u00ebt\u00eb, i admiroj\u201d, komentoi ajo.<\/span><\/p>\n<p><span>Vrima mbulonte pothuajse t\u00eb gjith\u00eb sip\u00ebrfaqen p\u00ebrtyp\u00ebse t\u00eb dh\u00ebmbit. Sipas Kolomov\u00ebs, eksperimentet treguan se teknika m\u00eb efektive p\u00ebr ta arritur k\u00ebt\u00eb do t\u00eb ishte nj\u00eb l\u00ebvizje rrotulluese me dor\u00eb, duke p\u00ebrdorur nj\u00eb mjet t\u00eb vog\u00ebl prej guri. Zotkina kreu eksperimentet e saj me nj\u00eb mjet t\u00eb vog\u00ebl prej diaspri. Mjete t\u00eb ngjashme jan\u00eb gjetur n\u00eb shpell\u00eb dhe datojn\u00eb q\u00eb nga koha e pushtimit t\u00eb Neandertal\u00ebve.<\/span><\/p>\n<p><span>\u201cNe gjithashtu supozuam se zgavra q\u00eb u krijua mund t\u00eb jet\u00eb mbyllur me di\u00e7ka\u201d, me ndonj\u00eb substanc\u00eb si dylli, tha Zotkina, por ajo theksoi se nuk jan\u00eb gjetur prova t\u00eb tilla. <strong>\u00a9LAPSI.al<\/strong><\/span><\/p>\n<p>The post <a href=\"https:\/\/lapsi.al\/2026\/05\/13\/neandertalet-kishin-dentist-59-mije-vjet-me-pare-zbulimi-ne-nje-shpelle-ne-rusi\/\">Neandertal\u00ebt kishin \u201cdentist\u201d 59 mij\u00eb vjet m\u00eb par\u00eb\/ Zbulimi n\u00eb nj\u00eb shpell\u00eb n\u00eb Rusi<\/a> appeared first on <a href=\"https:\/\/lapsi.al\/\">Lapsi.al<\/a>.<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Rreth 59,000 vjet m\u00eb par\u00eb, nj\u00eb Neandertal vuante nga nj\u00eb dhimbje e tmerrshme dh\u00ebmbi e shkaktuar nga nj\u00eb dh\u00ebmb i thyer n\u00eb nofull\u00ebn e poshtme. Dh\u00ebmbi, i gjetur n\u00eb nj\u00eb shpell\u00eb n\u00eb Siberi, mban prova t\u00eb \u201cpun\u00ebs dentare\u201d t\u00eb kryer me nj\u00eb mjet t\u00eb vog\u00ebl guri p\u00ebr t\u00eb hequr prishjen dhe p\u00ebr t\u00eb zvog\u00ebluar dhimbjen. [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":0,"featured_media":87372,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-87371","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-uncategorized"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/zennihost.com\/test\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/87371","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/zennihost.com\/test\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/zennihost.com\/test\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/zennihost.com\/test\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=87371"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/zennihost.com\/test\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/87371\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/zennihost.com\/test\/wp-json\/wp\/v2\/media\/87372"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/zennihost.com\/test\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=87371"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/zennihost.com\/test\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=87371"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/zennihost.com\/test\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=87371"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}