Nj\u00eb jav\u00eb m\u00eb par\u00eb u nda nga jeta, n\u00eb mosh\u00ebn 96 vje\u00e7, J\u00fcrgen Habermas, nj\u00eb figur\u00eb qendrore n\u00eb tradit\u00ebn e Shkoll\u00ebs s\u00eb Frankfurtit dhe nj\u00ebri prej filozof\u00ebve dhe intelektual\u00ebve publik\u00eb m\u00eb t\u00eb shquar e m\u00eb t\u00eb cituar t\u00eb gjysm\u00ebs s\u00eb dyt\u00eb t\u00eb shekullit t\u00eb 20-t\u00eb dhe fillimit t\u00eb shekullit t\u00eb 21-t\u00eb. Habermas dha nj\u00eb kontribut t\u00eb jasht\u00ebzakonsh\u00ebm n\u00eb debatin bashk\u00ebkohor mbi shoq\u00ebrin\u00eb civile, demokracin\u00eb dhe modernitetin. Ndarja e tij nga jeta \u00ebsht\u00eb cil\u00ebsuar si \u201cfundi e nj\u00eb epoke\u201d, p\u00ebr shkak t\u00eb kontributin e tij t\u00eb jasht\u00ebzakonsh\u00ebm n\u00eb teorin\u00eb kritike dhe n\u00eb mendimin demokratik. Eseja \u201cFeja dhe arsyeja n\u00eb sfer\u00ebn publike\u201d, shkruar nga Prof. Tarifa, evokon dhe reflekton mbi pik\u00ebpamjen habermasiane mbi besimin, racionalitetin, modernitetin dhe demokracin\u00eb bashk\u00ebkohore.<\/p>\n
Nga Fatos Tarifa<\/p>\n
T\u00eb gjitha luft\u00ebrat kulturore kan\u00eb pasur dhe kan\u00eb n\u00eb themel t\u00eb tyre konfliktin mes dy m\u00ebnyrave radikalisht t\u00eb kund\u00ebrta t\u00eb t\u00eb kuptuarit t\u00eb bot\u00ebs: nj\u00ebra esencialisht empirike, tjetra dogmatike. Ky ka qen\u00eb dhe mbetet konflikti mes shkenc\u00ebs dhe besimit fetar, mes natyrores dhe t\u00eb mbinatyrshmes. E vetmja zgjidhje politike q\u00eb mund t\u2019i jepet nj\u00eb konflikti t\u00eb till\u00eb n\u00eb frym\u00ebn e liberalizmit demokratik \u00ebsht\u00eb ajo q\u00eb mund\u00ebson krijimin e nj\u00eb sfere publike t\u00eb paanshme, ku secili bot\u00ebkuptim t\u00eb ket\u00eb realisht mund\u00ebsin\u00eb t\u00eb afirmoj\u00eb v\u00ebrtet\u00ebsin\u00eb e vet.<\/p>\n
Diskursi publik n\u00eb nj\u00eb epok\u00eb postmetafizike<\/p>\n
Ekzistenca e nj\u00eb sfere publike t\u00eb till\u00eb dhe vet\u00eb shoq\u00ebria pluraliste, n\u00eb t\u00eb cil\u00ebn jetojm\u00eb sot, shpeshher\u00eb rrezikohen nga ambicie autoritariste p\u00ebr konformitet ideologjik. Nj\u00eb rrezik i till\u00eb mund t\u00eb m\u00ebnjanohet, ose t\u00eb p\u00ebrballohet vet\u00ebm n\u00ebse, n\u00eb veprimtarin\u00eb ton\u00eb promovojm\u00eb empirizmin, si baz\u00eb e njohjes dhe e dijes, dhe jo besimin e verb\u00ebr te dogma dhe tek autoritetet.<\/p>\n
\u00c7\u00ebshtja, sidoqoft\u00eb, \u00ebsht\u00eb shum\u00eb m\u00eb e komplikuar se kaq dhe, si\u00e7 do t\u00eb v\u00eb n\u00eb dukje m\u00eb posht\u00eb, un\u00eb, ashtu si J\u00fcrgen Habermas, mendoj se feja nuk mund dhe nuk duhet t\u00eb p\u00ebrjashtohet nga diskursi publik.<\/p>\n
K\u00ebtu un\u00eb nuk trajtoj dallimet mes shkenc\u00ebs dhe fes\u00eb si sisteme epistemologjik\u00eb, nj\u00eb subjekt me t\u00eb cilin jam marr\u00eb m\u00eb par\u00eb, por p\u00ebrqendrohem n\u00eb dy \u00e7\u00ebshtje q\u00eb kan\u00eb t\u00eb b\u00ebjn\u00eb, e para me rolin e fes\u00eb, sekularizmin dhe raportet e tyre me shtetin ligjor dhe sfer\u00ebn publike, dhe tjetra me marr\u00ebdh\u00ebniet mes fes\u00eb dhe sekularizmit me arsyen dhe t\u00eb mir\u00ebn publike.<\/p>\n
N\u00eb vepr\u00ebn e tij Feja dhe racionaliteti: Ese mbi arsyen, zotin dhe modernitetin (2002), Habermas ka argumentuar se \u201ctrajektorja e historis\u00eb na ka sjell\u00eb sot n\u00eb nj\u00eb moment t\u00eb till\u00eb epokal, kur gjuha metafizike humbet kohezionin e vet, fragmentohet dhe \u00e7mitizohet dhe, prandaj, ajo ose duhet t\u2019i provoj\u00eb pretendimet e saj mbi t\u00eb v\u00ebrtet\u00ebn, ose duhet t\u00eb z\u00ebvend\u00ebsohet nga nj\u00eb arsyetim postmetafizik\u201d.<\/p>\n
Habermas mendonte se sfida e teologjis\u00eb, religjiozitetit, filozofis\u00eb, \u00e7do forme t\u00eb menduari dhe \u00e7do diskursi ka t\u00eb b\u00ebj\u00eb me at\u00eb se si nj\u00eb model i dh\u00ebn\u00eb mund t\u00eb justifikoj\u00eb pretendimet e veta ndaj s\u00eb v\u00ebrtet\u00ebs, p\u00ebr shkak se mbizot\u00ebrimi i teknologjis\u00eb n\u00eb kultur\u00ebn dhe n\u00eb jet\u00ebn e shoq\u00ebrive per\u00ebndimore bashk\u00ebkohore na shtyn q\u00eb t\u2019i refuzojm\u00eb zgjidhjet metafizike t\u00eb atyre gj\u00ebrave, q\u00eb n\u00eb koh\u00ebn ton\u00eb mund t\u00eb shihen vet\u00ebm si probleme reale t\u00eb koh\u00ebs.<\/p>\n
Sipas tij, sot jetojm\u00eb n\u00eb nj\u00eb \u201cepok\u00eb post-metafizike\u201d, kur besimi modern \u00ebsht\u00eb b\u00ebr\u00eb refleksiv dhe \u00ebsht\u00eb n\u00eb t\u00ebrheqje p\u00ebr shkak se, n\u00eb nj\u00eb \u201cshoq\u00ebri homogjenizuese t\u00eb medias, gjith\u00e7ka humbet gravitetin, ndoshta edhe vet\u00eb Kristianizmi i institucionalizuar\u201d. Habermas insistonte n\u00eb iden\u00eb se, ndon\u00ebse \u201ctriniteti jo i shenjt\u00eb i Kolonializmit, Kristianizmit dhe Etnocentrizmit\u201d \u00ebsht\u00eb trajtuar nga k\u00ebrkimi kritik, k\u00ebrkimet mbi k\u00ebt\u00eb subjekt nuk kan\u00eb dh\u00ebn\u00eb shum\u00eb rezultat p\u00ebr shkak se \u201cimazhi retorik q\u00eb p\u00ebr\u00e7on ky trinitet\u2014ai i tregut t\u00eb lir\u00eb, i t\u00eb drejtave t\u00eb njeriut, i egalitarizmit, i universalizmit etj., \u201c\u00ebsht\u00eb pa ndonj\u00eb alternative t\u00eb qart\u00eb\u201d.<\/p>\n
Dy bot\u00ebkuptime t\u00eb kund\u00ebrta q\u00eb bashk\u00ebjetojn\u00eb<\/p>\n
P\u00ebrderisa shkenca dhe feja vazhdojn\u00eb e do t\u00eb vazhdojn\u00eb t\u00eb bashkekzistojn\u00eb n\u00eb shoq\u00ebri, \u00e7\u00ebshtja shtrohet se si mund t\u00eb arrihet nj\u00eb bashkekzistenc\u00eb paq\u00ebsore mes k\u00ebtyre bot\u00ebkuptimeve t\u00eb kund\u00ebrt, prej t\u00eb cil\u00ebve nj\u00ebri \u00ebsht\u00eb esencialisht natyralist, nd\u00ebrsa tjetri mbinatyralist.<\/p>\n
Nj\u00eb bashkekzistenc\u00eb e till\u00eb n\u00eb Per\u00ebndim, n\u00eb koh\u00ebn ton\u00eb nuk do t\u00eb ishte problematike po t\u00eb mos b\u00ebhej fjal\u00eb p\u00ebr d\u00ebshir\u00ebn evangjelike p\u00ebr t\u00eb universalizuar besimet e gjithkujt, d\u00ebshir\u00eb e cila mund t\u00eb thuhet se i ngjan nj\u00eb mentaliteti totalitarist. Motoja e evangjelist\u00ebve fundamentaliste \u00ebsht\u00eb kjo: T\u00eb tjer\u00ebt duhet t\u00eb besojn\u00eb nj\u00eblloj si ne, ngaq\u00eb nj\u00eb pluralitet bot\u00ebkuptimesh krijon dyshime mbi t\u00eb v\u00ebrtet\u00ebn.<\/p>\n
P\u00ebrpjekja p\u00ebr t\u00eb krijuar nj\u00eb konformitet bot\u00ebkuptimor fetaro-ideologjik manifestohet shpeshher\u00eb n\u00eb p\u00ebrpjekje p\u00ebr t\u00eb shtypur forc\u00ebrisht pik\u00ebpamjet e kund\u00ebrta (si, p\u00ebr shembull, xhihadist\u00ebt islamik\u00eb, p\u00ebr t\u00eb cil\u00ebt \u201cqafir\u00ebt\u201d\u2014t\u00eb pabes\u00ebt\u2014nuk meritojn\u00eb ve\u00e7se vdekjen), ose p\u00ebr t\u00eb konvertuar njer\u00ebz me nj\u00eb bot\u00ebkuptim t\u00eb ndrysh\u00ebm fetar n\u00eb fen\u00eb e tjetrit.<\/p>\n
Po t\u00eb mos kishte forca fanatike q\u00eb insistojn\u00eb n\u00eb iden\u00eb dhe p\u00ebrpjekjen q\u00eb t\u00eb gjith\u00eb duhet t\u00eb kemi t\u00eb nj\u00ebjtin bot\u00ebkuptim me ta (p\u00ebrndryshe meritojm\u00eb \u201ct\u00eb vdesim\u201d), nuk do t\u00eb kishte arsye t\u00eb shqet\u00ebsoheshim p\u00ebr nj\u00eb bashkekzistenc\u00eb mes bot\u00ebkuptimeve t\u00eb ndryshme dhe individ\u00ebve, ose grupeve shoq\u00ebror\u00eb q\u00eb i bartin ato.<\/p>\n
N\u00ebse problemi vazhdon t\u00eb jet\u00eb shqet\u00ebsues edhe n\u00eb koh\u00ebn ton\u00eb, q\u00eb \u00ebsht\u00eb koha e nj\u00eb zhvillimi t\u00eb papar\u00eb n\u00eb shkenc\u00eb e n\u00eb teknologji, kjo ndodh p\u00ebr shkak se fanatizmi fetar vazhdon t\u00eb ekzistoj\u00eb e t\u00eb jet\u00eb i rreziksh\u00ebm p\u00ebr shoq\u00ebrin\u00eb.<\/p>\n
Qytet\u00ebrimi modern \u2013 nj\u00eb qytet\u00ebrim juridik, jo teologjik<\/p>\n
Nga pik\u00ebpamja politike dhe ajo e sigurimit t\u00eb harmonis\u00eb sociale, q\u00ebndrimi m\u00eb i drejt\u00eb p\u00ebr zgjidhjen e problemit t\u00eb bashk\u00ebjetes\u00ebs s\u00eb bot\u00ebkuptimeve t\u00eb ndryshme fetare dhe atyre jofetare do t\u00eb ishte q\u00eb politika (dhe shteti si instrument i saj), t\u00eb q\u00ebndrojn\u00eb ideologjikisht neutral\u00eb, t\u00eb mos p\u00ebrzihen n\u00eb \u00e7\u00ebshtjet e fes\u00eb, por t\u00eb mund\u00ebsojn\u00eb krijimin e nj\u00eb sfere publike p\u00ebr realizimin e interesave dhe mbrojtjen civile dhe juridike t\u00eb t\u00eb gjith\u00eb qytetar\u00ebve t\u00eb vet, duke mos mb\u00ebshtetur dhe duke mos u ndikuar nga asnj\u00eb kozmogoni e ve\u00e7ant\u00eb.<\/p>\n
Dallimet mes bot\u00ebkuptimeve t\u00eb ndryshme duhet t\u00eb debatohen brenda k\u00ebsaj sfere publike, pa pjes\u00ebmarrjen e shtetit n\u00eb t\u00eb. Si individ dhe si qytetar, \u00e7dokush \u00ebsht\u00eb, ose duhet t\u00eb jet\u00eb absolutisht i lir\u00eb q\u00eb t\u00eb besoj\u00eb si t\u00eb doj\u00eb mbi form\u00ebn m\u00eb t\u00eb lart\u00eb ekzistenciale t\u00eb realitetit (natyra apo per\u00ebndia).<\/p>\n
N\u00eb t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb, liria e besimit dhe pluralizmi ideologjik jan\u00eb nj\u00eb element qendror i pavar\u00ebsis\u00eb dhe i liris\u00eb individuale t\u00eb njeriut dhe nj\u00eb kusht esencial p\u00ebr krijimin dhe mbrojtjen e demokracis\u00eb liberale. Nga ana tjet\u00ebr, n\u00eb \u00e7do shoq\u00ebri demokratike, neutraliteti ideologjik i shtetit \u00ebsht\u00eb nj\u00eb parim dhe nj\u00eb kusht esencial p\u00ebr sigurimin e liris\u00eb s\u00eb nd\u00ebrgjegjes s\u00eb gjithsecilit.<\/p>\n
N\u00eb Shtetet e Bashkuara, kjo liri \u00ebsht\u00eb sanksionuar n\u00eb Amendamentin e Par\u00eb t\u00eb Kushtetut\u00ebs, i cili mbron t\u00eb drejt\u00ebn e \u00e7do individi q\u00eb t\u00eb besoj\u00eb n\u00eb \u00e7far\u00ebdolloj bot\u00ebkuptimi (jo vet\u00ebm fetar) q\u00eb ai d\u00ebshiron dhe q\u00eb e zgjedh me vullnetin e tij t\u00eb lir\u00eb.<\/p>\n
Dyqind e pes\u00ebdhjet\u00eb vite m\u00eb par\u00eb, themeluesit e demokracis\u00eb amerikane e gjykuan t\u00eb domosdoshme q\u00eb ta sanksiononin k\u00ebt\u00eb si nj\u00eb prej t\u00eb drejtave themelore t\u00eb njeriut, si reagim ndaj sundimit kolonialist britanik dhe, m\u00eb pas, ndaj impulseve hegjemoniste t\u00eb legjislaturave t\u00eb shteteve t\u00eb ve\u00e7anta t\u00eb federat\u00ebs amerikane, t\u00eb cilat rrezikonin t\u2019ia n\u00ebnshtronin lirin\u00eb e individit dhe t\u00eb drejtat e pakic\u00ebs \u201ctiranis\u00eb s\u00eb shumic\u00ebs\u201d.<\/p>\n
Nj\u00eb gjuh\u00eb politike racionale p\u00ebr realitetin material empirik t\u00eb shoq\u00ebris\u00eb<\/p>\n
Ndarja e kish\u00ebs nga shteti me an\u00eb t\u00eb nj\u00eb sfere publike ideologjikisht neutrale u b\u00eb (q\u00eb nga koha e Revolucionit Amerikan dhe e Revolucionit Francez)\u2014dhe vazhdon t\u00eb mbetet\u2014nj\u00eb parim esencial i \u00e7do forme t\u00eb demokracis\u00eb liberale. Me k\u00ebto revolucione, qytet\u00ebrimi modern u b\u00eb nj\u00eb qytet\u00ebrim juridik, jo nj\u00eb qytet\u00ebrim teologjik.<\/p>\n
N\u00eb praktik\u00eb, nj\u00eb neutralitet i till\u00eb do t\u00eb thot\u00eb\u2014dhe k\u00ebrkon\u2014q\u00eb, n\u00eb hartimin e politikave sociale (p\u00ebr \u00e7\u00ebshtje t\u00eb tilla, si p\u00ebr shembull, aborti, t\u00eb drejtat e individit ose vdekja me dinjitet), argumentet mbi baz\u00ebn e t\u00eb cilave merren vendime, ose votohen ligje, duhet t\u2019i referohen k\u00ebsaj bote: bot\u00ebs fizike, t\u00eb p\u00ebrkohshme p\u00ebr secilin nga ne, t\u00eb cil\u00ebn e \u201ctrash\u00ebgojm\u00eb\u201d nga paraardh\u00ebsit tan\u00eb, n\u00eb t\u00eb cil\u00ebn jetojm\u00eb, t\u00eb cil\u00ebn e prekim dhe e njohim p\u00ebrmes shqisave tona dhe e kuptojm\u00eb p\u00ebrmes arsyes son\u00eb, si qenie reale t\u00eb arsyeshme q\u00eb jemi.<\/p>\n
Kjo do t\u00eb thot\u00eb q\u00eb, cilido qoft\u00eb bot\u00ebkuptimi i individ\u00ebve q\u00eb shoq\u00ebria i zgjedh p\u00ebr t\u00eb hartuar e miratuar ligje, politika sociale e p\u00ebr t\u00eb marr\u00eb vendime, t\u00eb cilat ndikojn\u00eb mbi t\u00ebr\u00eb shoq\u00ebrin\u00eb, mbi shumic\u00ebn e saj, ose qoft\u00eb edhe mbi nj\u00eb pakic\u00eb, ata k\u00ebrkohet t\u00eb veprojn\u00eb empirikisht dhe racionalisht, si qenie t\u00eb k\u00ebsaj bote reale, empirike, t\u00eb prekshme.<\/p>\n
Nj\u00eb empiriz\u00ebm pragmatik i till\u00eb \u00ebsht\u00eb jo vet\u00ebm i natyrsh\u00ebm, por edhe i domosdosh\u00ebm n\u00eb realitetin politik t\u00eb nj\u00eb shoq\u00ebrie pluraliste, n\u00eb t\u00eb cil\u00ebn, individ\u00ebt e zgjedhur demokratikisht p\u00ebr t\u00eb hartuar ligjet dhe p\u00ebr t\u00eb drejtuar pun\u00ebt e shtetit, duhet t\u00eb preokupohen p\u00ebr shqet\u00ebsimet e qytetar\u00ebve n\u00eb realitetin material n\u00eb t\u00eb cilin ata jetojn\u00eb, dhe jo p\u00ebr at\u00eb sfer\u00eb transcendentale t\u00eb besimeve t\u00eb tyre.<\/p>\n
\u00cbsht\u00eb e kuptueshme\u2014dhe e natyrshme\u2014q\u00eb nj\u00eb besim fetar t\u00eb influencoj\u00eb mbi normat morale t\u00eb nj\u00eb individi ose t\u00eb nj\u00eb grupi shoq\u00ebror. Por, kur nj\u00eb individ merr pjes\u00eb n\u00eb nj\u00eb debat publik, ose zgjidhet apo em\u00ebrohet n\u00eb pozicione publike vendimmarr\u00ebse, ai k\u00ebrkohet q\u00eb t\u2019i mb\u00ebshtes\u00eb gjykimet e veta n\u00eb arsye dhe n\u00eb fakte konkrete, n\u00eb interesa q\u00eb jan\u00eb t\u00eb p\u00ebrbashk\u00ebta p\u00ebr individ\u00ebt e t\u00eb gjitha besimeve fetare, si dhe p\u00ebr ata q\u00eb nuk besojn\u00eb n\u00eb asnj\u00eb fe.<\/p>\n
N\u00eb nj\u00eb demokraci pluraliste duhet t\u00eb ekzistoj\u00eb nj\u00eb gjuh\u00eb politike e p\u00ebrbashk\u00ebt p\u00ebr t\u00eb gjith\u00eb shoq\u00ebrin\u00eb. Kjo gjuh\u00eb nuk mund t\u00eb jet\u00eb gjuha e teologjis\u00eb dhe asnj\u00eb lloj gjuhe tjet\u00ebr sektare.<\/p>\n
Problemi me t\u00eb cilin ndeshet nj\u00eb shoq\u00ebri e hapur \u00ebsht\u00eb pik\u00ebrisht ai q\u00eb kund\u00ebrshtohet nga \u00e7do sistem totalitarist\u2014bashkekzistenca paq\u00ebsore mes bot\u00ebkuptimeve t\u00eb ndryshme. Empirizmi pragmatik n\u00eb sfer\u00ebn publike i sh\u00ebrben pik\u00ebrisht ruajtjes dhe konsolidimit t\u00eb nj\u00eb shoq\u00ebrie t\u00eb hapur, n\u00eb t\u00eb cil\u00ebn pik\u00ebpamjet dhe bot\u00ebkuptimet e \u00e7do individi, t\u00eb \u00e7do grupi shoq\u00ebror dhe t\u00eb \u00e7do komuniteti jan\u00eb t\u00eb garantuara nga totalitarizmi ideologjik.<\/p>\n
Raison d\u2019\u00eatre e \u00e7do totalitarizmi ideologjik\u2014fashist, komunist apo religjioz\u2014\u00ebsht\u00eb krejt e kund\u00ebrta: krijimi i nj\u00eb besimi, ose nj\u00eb ideologjie t\u00eb vetme, e nj\u00ebjt\u00eb p\u00ebr t\u00eb gjith\u00eb, mbi baz\u00ebn e s\u00eb cil\u00ebs t\u00eb hartohen dhe t\u00eb justifikohen t\u00eb gjitha politikat sociale.<\/p>\n
Mjetet p\u00ebr realizimin e k\u00ebtij uniformiteti mund t\u00eb variojn\u00eb nga fushatat propagandistike indoktrinuese paq\u00ebsore (kjo ka qen\u00eb nj\u00eb taktik\u00eb e preferuar e komunist\u00ebve dhe sot \u00ebsht\u00eb nj\u00eb taktik\u00eb q\u00eb e p\u00ebrdor e djathta kristiane), te dhuna, burgosjet dhe vrasjet (metoda k\u00ebto nj\u00eblloj t\u00eb p\u00ebrdoruara si nga komunist\u00ebt, dhe nga fashist\u00ebt), apo bombat dhe terrori n\u00eb shkall\u00eb t\u00eb gjer\u00eb (metoda t\u00eb preferuara t\u00eb fundamentalist\u00ebve fetar\u00eb sot).<\/p>\n
Pavar\u00ebsisht mjeteve dhe metodave q\u00eb p\u00ebrdorin, synimi final i \u00e7do totalitarizmit ideologjik \u00ebsht\u00eb i nj\u00ebjt\u00eb: t\u00eb imponoj\u00eb te t\u00eb gjith\u00eb an\u00ebtar\u00ebt e shoq\u00ebris\u00eb nj\u00eb pik\u00ebpamje t\u00eb vetme, p\u00ebr ta b\u00ebr\u00eb m\u00eb t\u00eb leht\u00eb sundimin mbi ta.<\/p>\n
N\u00eb teorin\u00eb liberale, feja trajtohet\u2014para s\u00eb gjithash dhe kryesisht\u2014si nj\u00eb rast p\u00ebr t\u00eb argumentuar toleranc\u00ebn dhe neutralitetin. Ky orientim ka t\u00eb b\u00ebj\u00eb, s\u00eb pari, me vler\u00ebsimin e fes\u00eb si nj\u00eb \u00e7\u00ebshtje esencialisht private dhe, s\u00eb dyti, me pik\u00ebpamjen se feja \u00ebsht\u00eb, n\u00eb nj\u00eb far\u00eb kuptimi, nj\u00eb \u201csurvival\u201d prej nj\u00eb epoke t\u00eb kaluar dhe jo nj\u00eb fush\u00eb q\u00eb zgjerohet brenda modernitetit.<\/p>\n
Si reagim ndaj faktit q\u00eb n\u00eb shoq\u00ebrit\u00eb kapitaliste demokratike feja vijon t\u00eb jet\u00eb nj\u00eb faktor n\u00eb sfer\u00ebn politike, teoricien\u00ebt liberal\u00eb kan\u00eb qen\u00eb e jan\u00eb t\u00eb detyruar t\u2019i pranojn\u00eb dhe t\u2019i trajtojn\u00eb \u00e7\u00ebshtjet e identiteteve e t\u00eb praktikave fetare si \u00e7\u00ebshtje q\u00eb nuk mund t\u00eb injorohen.<\/p>\n
Mb\u00ebshtetur n\u00eb pik\u00ebpamjet q\u00eb Habermas ka formuluar dhe argumentuar n\u00eb shum\u00eb prej veprave t\u00eb tij gjat\u00eb m\u00eb shum\u00eb se kat\u00ebr dekadave t\u00eb fundit, m\u00eb posht\u00eb shtjelloj shkurtimisht nj\u00eb aspekt q\u00eb ka t\u00eb b\u00ebj\u00eb me marr\u00ebdh\u00ebnien mes fes\u00eb dhe arsyes e t\u00eb mir\u00ebs publike.<\/p>\n
P\u00ebrpos termave shoq\u00ebri \u201cpostindustriale\u201d, \u201cpostkapitaliste\u201d, \u201cpostmoderne\u201d, \u201cposthistorike\u201d, \u201cpostnacionale\u201d, \u201cpoststrukturaliste\u201d, \u201cposthumane\u201d etj., ka koh\u00eb q\u00eb filozof\u00eb dhe sociolog\u00eb t\u00eb ndrysh\u00ebm flasin edhe p\u00ebr nj\u00eb shoq\u00ebri, ose p\u00ebr nj\u00eb epok\u00eb \u201cpostsekulariste\u201d, term ky q\u00eb p\u00ebr her\u00eb t\u00eb par\u00eb \u00ebsht\u00eb p\u00ebrdorur nga Habermas n\u00eb librin e tij Diskurs filozofik mbi modernitetin (1987).<\/p>\n
Se \u00e7far\u00eb kuptohet me \u201cpostsekulariz\u00ebm\u201d \u00ebsht\u00eb nj\u00eb \u00e7\u00ebshtje mbi t\u00eb cil\u00ebn debatohet gjer\u00ebsisht, kryesisht n\u00eb radh\u00ebt e sociolog\u00ebve q\u00eb studiojn\u00eb fen\u00eb dhe rolin e saj n\u00eb shoq\u00ebrin\u00eb e sotme. Disa autor\u00eb mendojn\u00eb se prefiksi \u201cpost\u201d \u00ebsht\u00eb, n\u00eb k\u00ebt\u00eb rast, i pasakt\u00eb. T\u00eb tjer\u00eb jan\u00eb t\u00eb mendimit se, ashtu sikurse koncepti \u201cpostmodern\u201d reflekton q\u00ebndrime t\u00eb ndryshme ndaj modernitetit, edhe koncepti \u201cpostsekularist\u201d reflekton q\u00ebndrime t\u00eb ndryshme ndaj fes\u00eb dhe sekularizmit.<\/p>\n
Feja, arsyeja dhe e mira publike<\/p>\n
\u00c7\u00ebshtjes q\u00eb shqyrtojm\u00eb mund t\u2019i qasemi historikisht dhe filozofikisht duke v\u00ebn\u00eb n\u00eb dukje rolin q\u00eb ka luajtur feja, si dhe l\u00ebvizjet e her\u00ebpashershme p\u00ebr rivitalizimin e saj, gjat\u00eb periudh\u00ebs moderne. Habermas e kritikonte m\u00ebnyr\u00ebn se si feja, me pik\u00ebpamjet, pozicionin dhe praktikat e saj jo liberale, nd\u00ebrhyn n\u00eb politik\u00ebn bashk\u00ebkohore. Por ai vinte n\u00eb dukje, gjithashtu, se feja ka luajtur e mund t\u00eb luaj\u00eb edhe nj\u00eb rol t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm n\u00eb l\u00ebvizjet p\u00ebr paqe, p\u00ebr t\u00eb drejta civile e njer\u00ebzore dhe p\u00ebr mund\u00ebsi t\u00eb barabarta zhvillimi.<\/p>\n
Nj\u00eb rol t\u00eb till\u00eb, sipas tij, luajti Reformacioni protestant n\u00eb jet\u00ebn e popujve europian\u00eb dhe t\u00eb popujve t\u00eb tjer\u00eb, pasi ajo l\u00ebvizje e gjer\u00eb brenda fes\u00eb s\u00eb krishter\u00eb kontribuoi n\u00eb zhvillimin e individualizmit, nj\u00eb etike t\u00eb re pune, autonomis\u00eb morale dhe n\u00eb krijimin e nj\u00eb sfere publike, n\u00eb t\u00eb cil\u00ebn qytetar\u00ebt mund t\u00eb diskutojn\u00eb lirisht \u00e7\u00ebshtje t\u00eb p\u00ebrbashk\u00ebta, duke u b\u00ebr\u00eb baz\u00eb p\u00ebr demokracin\u00eb moderne. L\u00ebvizjet kund\u00ebr skllav\u00ebris\u00eb n\u00eb Shtetet e Bashkuara dhe ndikimi i feve t\u00eb vogla protestante n\u00eb nj\u00eb varg l\u00ebvizjesh sociale gjat\u00eb shekujve t\u00eb 18-t\u00eb dhe 19-t\u00eb, p\u00ebrfshir\u00eb edhe ato q\u00eb u frym\u00ebzuan nga pik\u00ebpamje demokratike, kan\u00eb luajtur gjithashtu nj\u00eb rol progresiv.<\/p>\n
Habermas vinte n\u00eb dukje edhe n\u00eb rolin q\u00eb ka luajtur spiritualizmi (jasht\u00eb ortodoksis\u00eb religjioze) dhe marr\u00ebdh\u00ebniet e tij me Romanticizmin, Socializmin utopik dhe Humanizmin, si edhe r\u00ebnd\u00ebsin\u00eb q\u00eb kan\u00eb pasur motivet dhe praktikat organizative fetare n\u00eb nj\u00eb varg l\u00ebvizjesh sociale gjat\u00eb shekullit t\u00eb 20-t\u00eb n\u00eb Europ\u00eb, n\u00eb Shtetet e Bashkuara dhe n\u00eb vende e rajone t\u00eb tjera t\u00eb globit. N\u00eb k\u00ebt\u00eb v\u00ebshtrim, mund t\u00eb thuhet, si\u00e7 argumenton Charles Taylor, se historia e sekularizimit t\u00eb shoq\u00ebris\u00eb moderne ka qen\u00eb dhe \u00ebsht\u00eb jo vet\u00ebm historia e r\u00ebnies s\u00eb rolit t\u00eb fes\u00eb, por edhe nj\u00eb histori e rritjes s\u00eb angazhimeve t\u00eb saj n\u00eb projektet transformuese t\u00eb k\u00ebsaj jete tok\u00ebsore.<\/p>\n
Ajo q\u00eb p\u00ebrb\u00ebn thelbin e pik\u00ebpamjes habermasiane ka t\u00eb b\u00ebj\u00eb, nga nj\u00ebra an\u00eb, me mund\u00ebsin\u00eb q\u00eb progresi, liria dhe emancipimi t\u00eb konceptohen qart\u00eb n\u00eb terma thjesht sekularist\u00eb dhe, nga ana tjet\u00ebr, me mund\u00ebsin\u00eb q\u00eb mes diskursit mbi besimin dhe arsyes publike (po k\u00ebshtu dhe s\u00eb mir\u00ebs publike) mund t\u00eb b\u00ebhet\u2014dhe t\u00eb ruhet\u2014nj\u00eb diferencim i qart\u00eb. Habermas theksonte me t\u00eb drejt\u00eb se vet\u00eb ideja mbi lirin\u00eb dhe emancipimin shoq\u00ebror ka lindur dhe \u00ebsht\u00eb zhvilluar historikisht edhe n\u00eb kuad\u00ebr t\u00eb diskursit fetar n\u00eb Europ\u00eb, dhe se, n\u00eb nj\u00eb mas\u00eb t\u00eb caktuar, ky diskurs vazhdon t\u2019i jap\u00eb p\u00ebrmbajtje k\u00ebsaj ideje.<\/p>\n
\u00cbsht\u00eb nj\u00eb fakt i njohur q\u00eb Theodor Adorno, Max Horkheimer, Herbert Marcuse dhe mendimtar\u00eb t\u00eb tjer\u00eb t\u00eb tradit\u00ebs s\u00eb Shkoll\u00ebs s\u00eb Frankfurtit, p\u00ebrfshir\u00eb k\u00ebtu edhe p\u00ebrfaq\u00ebsuesin m\u00eb t\u00eb shquar t\u00eb brezit t\u00eb fundit t\u00eb k\u00ebsaj tradite, Habermas, e kan\u00eb pasuruar p\u00ebrmbajtjen e ideve t\u00eb tyre filozofike\u2014ve\u00e7an\u00ebrisht n\u00eb periudh\u00ebn e hershme t\u00eb krijimtaris\u00eb s\u00eb tyre\u2014duke u mb\u00ebshtetur n\u00eb tradit\u00ebn fetare, p\u00ebrfshir\u00eb edhe tradit\u00ebn hebraike, si edhe n\u00eb tradit\u00ebn e teologjis\u00eb s\u00eb krishter\u00eb dhe n\u00eb idealizmin gjerman.<\/p>\n
Edhe pse Habermas ka pasur nj\u00eb lidhje m\u00eb shum\u00eb historike me Shkoll\u00ebn e Frankfurtit, bazuar n\u00eb nd\u00ebrdisiplinaritetin teorik t\u00eb themeluesve t\u00eb saj dhe jo specifikisht n\u00eb zhvillimin intelektual t\u00eb saj, n\u00eb esen\u00eb e tij filozofike Mes natyralizmit dhe fes\u00eb (2008) ai theksonte se \u201cmendimi postmetafizik\u201d dhe arsyeja publike nuk duhen privuar nga resurset e nj\u00eb tradite (fetare), e cila nuk i ka shterur \u201csubstanc\u00ebn kognitive\u201d dhe \u201cpotencialin semantik\u201d me t\u00eb cilat ajo mund t\u2019i kontribuoj\u00eb shoq\u00ebris\u00eb, p\u00ebrtej nj\u00eb komuniteti t\u00eb caktuar besimtar\u00ebsh.<\/p>\n
Ky koncept habermasian merr r\u00ebnd\u00ebsi t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb n\u00eb dit\u00ebt tona, pasi jo vet\u00ebm q\u00eb arsyeja publike fiton vler\u00eb n\u00ebse integron edhe kontributet q\u00eb mund t\u00eb jap\u00eb feja, por edhe sepse, p\u00ebr t\u00eb pasur drejt\u00ebsi politike, k\u00ebrkohet q\u00eb diskursi publik t\u00eb njoh\u00eb, t\u00eb toleroj\u00eb dhe t\u00eb lejoj\u00eb p\u00ebrfshirjen n\u00eb t\u00eb edhe t\u00eb asaj pjese t\u00eb qytetar\u00ebve q\u00eb besojn\u00eb n\u00eb fe.<\/p>\n
N\u00eb esen\u00eb e tij Feja n\u00eb sfer\u00ebn publike (2007), Habermas argumentonte se, \u201cNd\u00ebrsa qytetar\u00ebt besimtar\u00eb mund t\u00eb japin kontribute publike p\u00ebrmes gjuh\u00ebs s\u00eb tyre fetare, n\u00ebse kjo gjuh\u00eb p\u00ebrkthehet, qytetar\u00ebt jobesimtar\u00eb duhet t\u00eb hapin mendjet e tyre ndaj p\u00ebrmbajtjes s\u00eb v\u00ebrtet\u00eb t\u00eb mundshme t\u00eb atyre kontributeve, madje edhe t\u00eb hyjn\u00eb n\u00eb dialog, p\u00ebrmes t\u00eb cilit, arsyet fetare mund t\u00eb b\u00ebhen pjes\u00eb e argumenteve t\u00eb aksesuesh\u00ebm p\u00ebr t\u00eb gjith\u00eb\u201d.<\/p>\n
Sidoroft\u00eb, edhe pse Habermas k\u00ebrkonte q\u00eb feja dhe argumentet e saj t\u00eb b\u00ebhen pjes\u00eb e diskursit publik, ai insistonte n\u00eb konceptin sekularist t\u00eb shtetit. Sipas tij, nd\u00ebrsa toleranca zyrtare p\u00ebr forma t\u00eb ndryshme t\u00eb praktik\u00ebs fetare dhe ndarja kushtetuese e kish\u00ebs prej shtetit jan\u00eb pozitive e t\u00eb domosdoshme, k\u00ebto, n\u00eb vetvete, nuk jan\u00eb garanci t\u00eb mjaftueshme p\u00ebr t\u00eb siguruar lirin\u00eb fetare p\u00ebr k\u00ebdo.<\/p>\n
Nj\u00eb polifoni z\u00ebrash n\u00eb sfer\u00ebn publike<\/p>\n
\u201cNuk mjafton t\u00eb mb\u00ebshtetemi thjesht n\u00eb vullnetin e mir\u00eb t\u00eb nj\u00eb autoriteti t\u00eb sekularizuar\u201d, shkruante ai. \u201cVet\u00eb pal\u00ebt n\u00eb konflikt duhet t\u00eb arrijn\u00eb t\u00eb merren vesh n\u00eb lidhje me marr\u00ebdh\u00ebnien mes nj\u00eb lirie pozitive, p\u00ebr t\u00eb praktikuar cil\u00ebndo fe q\u00eb d\u00ebshiron, dhe liris\u00eb negative p\u00ebr t\u00eb mos u ndikuar nga praktikat religjioze t\u00eb t\u00eb tjer\u00ebve\u201d.<\/p>\n
Habermas theksonte se, \u201cN\u00eb qoft\u00eb se duam q\u00eb parimi i toleranc\u00ebs t\u00eb q\u00ebndroj\u00eb mbi \u00e7do dyshim p\u00ebr represion, at\u00ebher\u00eb duhet t\u00eb gjenden arsye bind\u00ebse rreth asaj se \u00e7far\u00eb duhet toleruar dhe \u00e7far\u00eb jo, arsye t\u00eb cilat mund t\u2019i pranojn\u00eb nj\u00eblloj t\u00eb gjitha pal\u00ebt\u201d. \u201cZgjidhje t\u00eb drejta\u201d, sipas tij, \u201cmund t\u00eb gjenden vet\u00ebm n\u00ebse t\u00eb gjitha pal\u00ebt m\u00ebsohen t\u00eb marrin n\u00eb konsiderat\u00eb edhe pik\u00ebpamjen e tjetrit. Dhe procedura q\u00eb i p\u00ebrshtatet m\u00eb s\u00eb miri k\u00ebtij q\u00ebllimi \u00ebsht\u00eb m\u00ebnyra e formimit t\u00eb vullnetit demokratik p\u00ebrmes marr\u00ebveshjes\u201d.<\/p>\n
Habermas argumentonte se nj\u00eb \u201ckompleks polifonik z\u00ebrash publik\u00eb\u201d \u00ebsht\u00eb nj\u00eb kusht i domosdosh\u00ebm p\u00ebr krijimin e nj\u00eb sfere publike demokratike, e cila t\u00eb jet\u00eb gjith\u00ebp\u00ebrfshir\u00ebse, pra t\u00eb mos p\u00ebrjashtoj\u00eb ask\u00ebnd q\u00eb beson, ose q\u00eb nuk beson n\u00eb ndonj\u00eb fe.<\/p>\n
Brenda k\u00ebsaj sfere publike, r\u00ebnd\u00ebsi esenciale merr parashtrimi dhe mbrojtja e argumenteve pasi, as arsyeja publike dhe as e mira publike nuk mund t\u00eb b\u00ebjn\u00eb p\u00ebrpara thjesht p\u00ebrmes toleranc\u00ebs ndaj pik\u00ebpamjeve t\u00eb ndryshme, por p\u00ebrmes mir\u00ebkuptimit t\u00eb nd\u00ebrsjell\u00eb dhe formimit t\u00eb vullnetit kolektiv.<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Nj\u00eb jav\u00eb m\u00eb par\u00eb u nda nga jeta, n\u00eb mosh\u00ebn 96 vje\u00e7, J\u00fcrgen Habermas, nj\u00eb figur\u00eb qendrore n\u00eb tradit\u00ebn e Shkoll\u00ebs s\u00eb Frankfurtit dhe nj\u00ebri prej filozof\u00ebve dhe intelektual\u00ebve publik\u00eb m\u00eb t\u00eb shquar e m\u00eb t\u00eb cituar t\u00eb gjysm\u00ebs s\u00eb dyt\u00eb t\u00eb shekullit t\u00eb 20-t\u00eb dhe fillimit t\u00eb shekullit t\u00eb 21-t\u00eb. Habermas dha nj\u00eb kontribut […]<\/p>\n","protected":false},"author":0,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-77438","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-uncategorized"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/zennihost.com\/test\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/77438","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/zennihost.com\/test\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/zennihost.com\/test\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/zennihost.com\/test\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=77438"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/zennihost.com\/test\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/77438\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/zennihost.com\/test\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=77438"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/zennihost.com\/test\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=77438"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/zennihost.com\/test\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=77438"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}