{"id":72454,"date":"2026-02-23T17:48:16","date_gmt":"2026-02-23T17:48:16","guid":{"rendered":"https:\/\/zennihost.com\/test\/2026\/02\/23\/cili-eshte-institucioni-me-i-korruptuar-ne-histori-shenime-nga-nje-teze-filozofike-me-fakte-historike\/"},"modified":"2026-02-23T17:48:16","modified_gmt":"2026-02-23T17:48:16","slug":"cili-eshte-institucioni-me-i-korruptuar-ne-histori-shenime-nga-nje-teze-filozofike-me-fakte-historike","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/zennihost.com\/test\/2026\/02\/23\/cili-eshte-institucioni-me-i-korruptuar-ne-histori-shenime-nga-nje-teze-filozofike-me-fakte-historike\/","title":{"rendered":"Cili \u00ebsht\u00eb institucioni m\u00eb i korruptuar n\u00eb histori? (Sh\u00ebnime nga nj\u00eb tez\u00eb filozofike me fakte historike)"},"content":{"rendered":"<p><em><strong>Nga Hermes Kafexhiu<\/strong><\/em><\/p>\n<p>Pyetja n\u00ebse Kisha ka qen\u00eb institucioni m\u00eb i korruptuar n\u00eb histori nuk \u00ebsht\u00eb thjesht nj\u00eb provokim historiografik, por nj\u00eb ftes\u00eb p\u00ebr t\u00eb analizuar natyr\u00ebn e pushtetit absolut. Kur nj\u00eb struktur\u00eb pretendon autoritet mbi nd\u00ebrgjegjen njer\u00ebzore dhe shp\u00ebtimin e p\u00ebrjetsh\u00ebm, \u00e7do devijim material apo politik merr p\u00ebrmasa q\u00eb tejkalojn\u00eb korrupsionin e zakonsh\u00ebm shtet\u00ebror. Kjo analiz\u00eb zb\u00ebrthen rrug\u00ebtimin e Kish\u00ebs nga nj\u00eb autoritet shpirt\u00ebror n\u00eb nj\u00eb makineri politike dhe financiare q\u00eb, n\u00eb periudha t\u00eb caktuara, humbi busull\u00ebn e saj morale n\u00eb favor t\u00eb hegjemonis\u00eb laike.<\/p>\n<p>Ndryshimi tektonik nisi me Ediktin e Milanos, 313, ku legalizimi i krishterimit nga Konstandini i Madh hapi rrug\u00ebn p\u00ebr nd\u00ebrthurjen e doktrin\u00ebs me aparatin perandorak. Gjat\u00eb Mesjet\u00ebs, kjo simbioz\u00eb u transformua n\u00eb nj\u00eb var\u00ebsi, Papati nuk mjaftohej m\u00eb me \u201cmbret\u00ebrin\u00eb e qiejve\u201d, por u b\u00eb nj\u00eb lojtar ky\u00e7 n\u00eb gjeopolitik\u00ebn evropiane, me ushtri, territore dhe ambicie sovrane.<\/p>\n<p>N\u00eb epok\u00ebn e Innocentit III, kjo doktrin\u00eb e pushtetit arriti kulmin e saj. Duke pretenduar t\u00eb drejt\u00ebn p\u00ebr t\u00eb kuror\u00ebzuar dhe shkarkuar monark\u00ebt, Kisha u b\u00eb arbitri suprem i Evrop\u00ebs. Ky p\u00ebrqendrim i skajsh\u00ebm i pushtetit krijoi kushtet p\u00ebr simonin\u00eb, ose si\u00e7 quhet ndryshe shitblerja e posteve, dhe nepotizmin, ku strukturat kishtare u shnd\u00ebrruan n\u00eb feude familjare, si\u00e7 ilustrohet nga ngjitja e familjes Borgia dhe skandalet e Papa Aleksandrit VI.<\/p>\n<p>Pika m\u00eb kritike e korrupsionit institucional ishte shnd\u00ebrrimi i faljes hyjnore n\u00eb nj\u00eb transaksion monetar p\u00ebrmes indulgjencave. N\u00eb shekujt XV\u2013XVI, Kisha institucionalizoi nj\u00eb sistem ku reduktimi i vuajtjeve n\u00eb purgator mund t\u00eb blihej me para.<\/p>\n<p>Kjo nuk ishte nj\u00eb anomali e izoluar, por nj\u00eb strategji financiare p\u00ebr t\u00eb subvencionuar projekte monumentale si Bazilika e Sh\u00ebn Pjetrit.<\/p>\n<p>Formula cinike e Johann Tetzel:<\/p>\n<p><em>\u201cSapo monedha bie n\u00eb ark\u00eb, shpirti del nga purgatori\u201d<\/em> -sh\u00ebrbeu si d\u00ebshmi e nj\u00eb sistemi q\u00eb kishte korruptuar thelbin e misionit t\u00eb tij. Ky \u201ctreg i shpirtrave\u201d ishte ai q\u00eb provokoi reagimin e Martin Luterit, duke sh\u00ebnuar fillimin e nj\u00eb prej krizave m\u00eb t\u00eb m\u00ebdha t\u00eb legjitimitetit n\u00eb historin\u00eb njer\u00ebzore.<\/p>\n<p>P\u00ebr t\u00eb mbrojtur k\u00ebt\u00eb struktur\u00eb pushteti, institucioni krijoi mekanizma represiv\u00eb si Inkuizicioni. N\u00ebn petkun e mbrojtjes s\u00eb dogm\u00ebs, Inkuizicioni spanjoll u p\u00ebrdor p\u00ebr kontroll politik, persekutim t\u00eb mendimit ndryshe dhe eliminim t\u00eb \u201cheretik\u00ebve\u201d p\u00ebrmes tortur\u00ebs.<\/p>\n<p>Rasti i Galileo Galileit mbetet monumenti i k\u00ebtij korrupsioni ideologjik, nj\u00eb institucion q\u00eb d\u00ebnon t\u00eb v\u00ebrtet\u00ebn shkencore p\u00ebr t\u00eb ruajtur pagabueshm\u00ebrin\u00eb e vet politike.<\/p>\n<p>Filozofi Bertrand Russell, n\u00eb vepr\u00ebn e tij <em>\u201cWhy I Am Not a Christian\u201d, q\u00eb n\u00eb shqip thuhet \u201cPse nuk jam i krishter\u00eb\u201d<\/em>, ofron nj\u00eb lente kritike p\u00ebr t\u00eb kuptuar k\u00ebt\u00eb fenomen. Ai argumenton se Kisha, si institucion, ka qen\u00eb historikisht nj\u00eb penges\u00eb p\u00ebr progresin shkenc\u00ebror dhe mendimin e lir\u00eb, duke u rreshtuar shpesh me strukturat autoritare.<\/p>\n<p>Sidoqoft\u00eb, Russell b\u00ebn nj\u00eb dallim akademik jetik, korrupsioni nuk buron nga figura morale e Jezusit apo besimi individual, por nga pushteti i pakontrolluar institucional.<\/p>\n<p>P\u00ebr t\u00eb thelluar analiz\u00ebn mbi at\u00eb se pse Kisha konsiderohet \u201cunike\u201d n\u00eb historin\u00eb e korrupsionit, duhet t\u00eb zb\u00ebrthejm\u00eb tri shtyllat q\u00eb e b\u00ebjn\u00eb k\u00ebt\u00eb institucion t\u00eb paprecedent\u00eb n\u00eb krahasim me \u00e7do struktur\u00eb tjet\u00ebr pushteti. Nd\u00ebrsa perandorit\u00eb dhe regjimet totalitare kan\u00eb pasur kulmet e tyre t\u00eb dhun\u00ebs dhe abuzimit, Kisha paraqet nj\u00eb fenomen t\u00eb korrupsionit sistemik.<\/p>\n<p>Ndryshe nga regjimet politike q\u00eb kan\u00eb nj\u00eb cik\u00ebl jete relativisht t\u00eb shkurt\u00ebr (p\u00ebr shembull, nazizmi apo stalinizmi q\u00eb zgjat\u00ebn vet\u00ebm pak dekada), Kisha operon si nj\u00eb struktur\u00eb e pand\u00ebrprer\u00eb p\u00ebr mbi 1700 vjet.<\/p>\n<p>Akumulimi i p\u00ebrvoj\u00ebs s\u00eb pushtetit, q\u00eb nga Edikti i Milanos n\u00eb vitin 313, Kisha pati koh\u00eb t\u00eb mjaftueshme p\u00ebr t\u00eb perfeksionuar mekanizmat e kontrollit dhe t\u00eb pasurimit.<\/p>\n<p>Normalizimi i abuzimit, Praktika si simonia (shitja e posteve) apo nepotizmi nuk ishin thjesht akte t\u00eb izoluara, por u kthyen n\u00eb tradita t\u00eb q\u00ebndrueshme q\u00eb u trash\u00ebguan nga nj\u00ebri papat te tjetri, si\u00e7 shihet n\u00eb rastin e familjes Borgia.<\/p>\n<p>Stabiliteti p\u00ebrball\u00eb ndryshimit, nd\u00ebrsa mbret\u00ebrit\u00eb dhe shtetet shembeshin, Kisha ruante pasurit\u00eb e saj tok\u00ebsore dhe struktur\u00ebn e saj financiare, duke e b\u00ebr\u00eb korrupsionin e saj nj\u00eb konstant\u00eb historike.<\/p>\n<p>Kisha nuk ishte nj\u00eb institucion komb\u00ebtar, por nj\u00eb fuqi nd\u00ebrkontinentale. Kjo i dha korrupsionit t\u00eb saj nj\u00eb dimension q\u00eb asnj\u00eb perandori laike nuk e kishte arritur plot\u00ebsisht.<\/p>\n<p>Sistemi financiar universal, P\u00ebrmes praktikave si shitja e indulgjencave, Kisha krijoi nj\u00eb lloj \u201ctregu t\u00eb p\u00ebrbashk\u00ebt\u201d t\u00eb shp\u00ebtimit. Parat\u00eb q\u00eb mblidheshin nga fshatar\u00ebt n\u00eb skajet m\u00eb t\u00eb larg\u00ebta t\u00eb Evrop\u00ebs apo Amerik\u00ebs Latine, p\u00ebrfundonin n\u00eb ark\u00ebn e Rom\u00ebs p\u00ebr t\u00eb financuar luksin e Rilindjes dhe Bazilik\u00ebn e Sh\u00ebn Pjetrit.<\/p>\n<p>Arbitri i kombeve, gjat\u00eb papatit t\u00eb Innocentit III, Kisha e shtriu ndikimin e saj aq larg sa t\u00eb vendoste mbi legjitimitetin e monark\u00ebve n\u00eb t\u00eb gjith\u00eb kontinentin. Ky pozicion e shnd\u00ebrroi korrupsionin n\u00eb nj\u00eb mjet gjeopolitik, ku favorizimet fetare sh\u00ebrbenin p\u00ebr t\u00eb siguruar aleanca dhe territore.<\/p>\n<p>Nd\u00ebrsa nj\u00eb korporat\u00eb apo nj\u00eb diktator korruptohet p\u00ebr pushtet material, Kisha e kreu k\u00ebt\u00eb n\u00eb em\u00ebr t\u00eb autoritetit hyjnor \u00e7ka sjell\u00eb disa konkluzione si m\u00ebposht\u00eb:<\/p>\n<p>Kontrasti Moral, nuk ka asgj\u00eb m\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00eb historikisht sesa kur nj\u00eb institucion q\u00eb pretendon t\u00eb jet\u00eb p\u00ebrfaq\u00ebsues i Zotit n\u00eb tok\u00eb dhe mbrojt\u00ebs i nd\u00ebrgjegjes njer\u00ebzore, p\u00ebrfshihet n\u00eb tortura (Inkuizicioni) dhe intriga politike t\u00eb p\u00ebrgjakshme.<br \/>\nKomercializimi i metafizik\u00ebs, shnd\u00ebrrimi i faljes s\u00eb m\u00ebkateve n\u00eb nj\u00eb transaksion monetar (indulgjencat) \u00ebsht\u00eb nj\u00eb form\u00eb unike e korrupsionit q\u00eb prek sfer\u00ebn shpirt\u00ebrore. Si\u00e7 v\u00ebren Bertrand Russell, ky institucion p\u00ebrdori petkun e pagabueshm\u00ebris\u00eb p\u00ebr t\u00eb shtypur mendimin e lir\u00eb dhe p\u00ebr t\u00eb penguar progresin shkenc\u00ebror (rasti i Galileit), duke e b\u00ebr\u00eb korrupsionin e saj jo vet\u00ebm material, por edhe intelektual.<br \/>\nTradhtia ndaj Idealit. Ndryshe nga strukturat laike, korrupsioni i Kish\u00ebs shihet si nj\u00eb \u201ctradhti\u201d ndaj parimeve morale t\u00eb Jezusit, nj\u00eb dallim q\u00eb Russell e thekson p\u00ebr t\u00eb treguar sesi institucioni u b\u00eb penges\u00eb p\u00ebr vlerat q\u00eb pretendonte se mbartte.<\/p>\n<p>N\u00eb p\u00ebrfundim, korrupsioni i Kish\u00ebs q\u00ebndron n\u00eb faktin se ajo ishte nj\u00eb shtet mbi shtetet, nj\u00eb bank\u00eb mbi bankat dhe nj\u00eb nd\u00ebrgjegje mbi nd\u00ebrgjegjet, duke i dh\u00ebn\u00eb abuzimeve t\u00eb saj nj\u00eb pesh\u00eb q\u00eb historiografia nuk e gjen n\u00eb asnj\u00eb struktur\u00eb tjet\u00ebr njer\u00ebzore.<\/p>\n<p>Historia e Kish\u00ebs sh\u00ebrben si nj\u00eb studim rasti mbi rreziqet e bashkimit t\u00eb autoritetit shpirt\u00ebror me at\u00eb laik. Si\u00e7 konstaton historiografia bashk\u00ebkohore, problemi qendror mbetet fakti se asnj\u00eb institucion, pavar\u00ebsisht pretendimeve hyjnore, nuk \u00ebsht\u00eb imun ndaj degjenerimit kur mungojn\u00eb mekanizmat e llogaridh\u00ebnies. Prandaj, analiza e korrupsionit t\u00eb saj nuk \u00ebsht\u00eb nj\u00eb sulm ndaj fes\u00eb, por nj\u00eb mbrojtje e integritetit t\u00eb institucioneve njer\u00ebzore p\u00ebrball\u00eb tundimit t\u00eb pushtetit absolut.<\/p>\n<p><em><strong>Sh\u00ebnim:<\/strong><\/em> <em>Shkrimi nuk ka synim p\u00ebr\u00e7ar\u00ebs apo nxitje p\u00ebr gjuh\u00eb urrejtje. Nuk p\u00ebrcillet asnj\u00eb dashkeq\u00ebsi apo relativizim, \u00ebsht\u00eb nj\u00eb shkrim bazuar n\u00eb sh\u00ebnime historike dhe filozofike.\u00a0<\/em><\/p>\n<p>\u00a0<\/p>\n<p>\u00a0<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Nga Hermes Kafexhiu Pyetja n\u00ebse Kisha ka qen\u00eb institucioni m\u00eb i korruptuar n\u00eb histori nuk \u00ebsht\u00eb thjesht nj\u00eb provokim historiografik, por nj\u00eb ftes\u00eb p\u00ebr t\u00eb analizuar natyr\u00ebn e pushtetit absolut. Kur nj\u00eb struktur\u00eb pretendon autoritet mbi nd\u00ebrgjegjen njer\u00ebzore dhe shp\u00ebtimin e p\u00ebrjetsh\u00ebm, \u00e7do devijim material apo politik merr p\u00ebrmasa q\u00eb tejkalojn\u00eb korrupsionin e zakonsh\u00ebm shtet\u00ebror. [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":0,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-72454","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-uncategorized"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/zennihost.com\/test\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/72454","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/zennihost.com\/test\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/zennihost.com\/test\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/zennihost.com\/test\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=72454"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/zennihost.com\/test\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/72454\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/zennihost.com\/test\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=72454"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/zennihost.com\/test\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=72454"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/zennihost.com\/test\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=72454"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}