{"id":692,"date":"2024-09-15T07:00:51","date_gmt":"2024-09-15T07:00:51","guid":{"rendered":"https:\/\/zennihost.com\/test\/2024\/09\/15\/nje-shpjegim-i-ri-per-kolapsin-e-ishullit-te-pashkeve\/"},"modified":"2024-09-15T07:00:51","modified_gmt":"2024-09-15T07:00:51","slug":"nje-shpjegim-i-ri-per-kolapsin-e-ishullit-te-pashkeve","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/zennihost.com\/test\/2024\/09\/15\/nje-shpjegim-i-ri-per-kolapsin-e-ishullit-te-pashkeve\/","title":{"rendered":"Nj\u00eb shpjegim i ri p\u00ebr kolapsin e Ishullit t\u00eb Pashk\u00ebve"},"content":{"rendered":"<p>Rapa Nui, i njohur ndryshe si Ishulli i Pashk\u00ebve, i ka b\u00ebr\u00eb shpesh kureshtar\u00eb studiuesit p\u00ebr shpopullimin e beft\u00eb pak para mb\u00ebrritjes s\u00eb europian\u00ebve n\u00eb vitin 1722. Ishulli \u00ebsht\u00eb n\u00eb list\u00ebn e Trash\u00ebgimis\u00eb Bot\u00ebrore t\u00eb UNESCO-s dhe \u00ebsht\u00eb nj\u00eb nga zonat m\u00eb t\u00eb izoluara n\u00eb juglindje t\u00eb Oqeanit Paq\u00ebsor.<\/p>\n<p>N\u00eb t\u00eb gjenden edhe sot rreth 1000 statuja monumentale, t\u00eb cilat flasin p\u00ebr nj\u00eb popullsi t\u00eb vendosur aty t\u00eb pakt\u00ebn q\u00eb nga viti 1200. Por sipas nj\u00eb studimi t\u00eb ri, i ashtuquajturi kolaps dramatik i popullsis\u00eb n\u00eb Ishullin e Pashk\u00ebve \u00ebsht\u00eb i gjithi nj\u00eb mit.<\/p>\n<p>Shpjegimi sipas t\u00eb cilit popullsia u tkurr menj\u00ebher\u00eb p\u00ebr shkak t\u00eb faktor\u00ebve mjedisor\u00eb p\u00ebr t\u00eb arritur n\u00eb vet\u00ebm 2000-3000 kur mb\u00ebrrit\u00ebn europian\u00ebt, nuk \u00ebsht\u00eb asgj\u00eb m\u00eb shum\u00eb se hamendje, sipas nj\u00eb studimi t\u00eb ri t\u00eb botuar n\u00eb Science Advances.<\/p>\n<p>Nj\u00eb ekip studiuesish p\u00ebrdori teknologjin\u00eb moderne p\u00ebr t\u00eb vler\u00ebsuar sakt\u00eb numrin e kopshteve shk\u00ebmbore n\u00eb ishull, nj\u00eb tregues kryesor i numrit t\u00eb njer\u00ebzve q\u00eb jetonin atje, dhe gjet\u00ebn nj\u00eb mbivler\u00ebsim bruto t\u00eb popullsis\u00eb, duke arritur n\u00eb p\u00ebrfundimin se ishulli \u201cnuk mund t\u2019i siguronte jetes\u00ebn nj\u00eb popullsie aq t\u00eb madhe sa ajo q\u00eb \u00ebsht\u00eb supozuar\u201d.<\/p>\n<p>\u201cTokat n\u00eb Rapa Nui nuk kan\u00eb qen\u00eb kurr\u00eb ve\u00e7an\u00ebrisht produktive,\u201d thot\u00eb Carl Lipo, profesor i antropologjis\u00eb dhe shkenc\u00ebs mjedisore n\u00eb Universitetin Binghamton n\u00eb Nju-Jork. \u201cKur njer\u00ebzit arrit\u00ebn n\u00eb ishull, atyre iu desh t\u00eb p\u00ebrballeshin me ato kufizime\u201d.<\/p>\n<p>Narrativa e mbajtur prej koh\u00ebsh \u00ebsht\u00eb se banor\u00ebt origjinal\u00eb t\u00eb Ishullit t\u00eb Pashk\u00ebve u magjeps\u00ebn aq shum\u00eb me statujat prej guri, saq\u00eb shkat\u00ebrruan kapacitetet ekologjike t\u00eb ishullit p\u00ebr t\u00eb nd\u00ebrtuar dhe jetuar p\u00ebr vete. Ky thjesht nuk \u00ebsht\u00eb rasti, sipas raportit.<\/p>\n<p>Njer\u00ebzit n\u00eb fakt e modifikuan peizazhin p\u00ebr t\u00eb rritur sasin\u00eb e asaj q\u00eb mund t\u00eb kultivonin intensivisht, dhe ky num\u00ebr ishte ende shum\u00eb i vog\u00ebl. Ky nuk \u00ebsht\u00eb nj\u00eb shembull i katastrof\u00ebs ekologjike, por i asaj se si njer\u00ebzit mbijetuan pavar\u00ebsisht burimeve natyrore v\u00ebrtet t\u00eb kufizuara n\u00eb nj\u00eb m\u00ebnyr\u00eb mjaft t\u00eb q\u00ebndrueshme p\u00ebr nj\u00eb koh\u00eb t\u00eb gjat\u00eb.<\/p>\n<p>Ishulli vullkanik besohet se u formua nga nj\u00eb shp\u00ebrthim i hersh\u00ebm, por nd\u00ebrsa shiu largoi nga bim\u00ebt kaliumin, fosforin dhe azotin e nevojsh\u00ebm p\u00ebr t\u2019u rritur, kripa e oqeanit e degradoi m\u00eb tej pjellorin\u00eb e tok\u00ebs. Banor\u00ebt i pren\u00eb pem\u00ebt e ishullit p\u00ebr t\u2019i kthyer p\u00ebrkoh\u00ebsisht l\u00ebnd\u00ebt ushqyese n\u00eb tok\u00eb, por kur pem\u00ebt mbaruan, ata filluan t\u00eb kompostonin mbetjet e bim\u00ebve.<\/p>\n<p>Jan\u00eb k\u00ebto kopshte shk\u00ebmbore q\u00eb mbajn\u00eb \u00e7el\u00ebsin e historis\u00eb s\u00eb ishullit. Hulumtimi i ri paraqiti imazhe satelitore me val\u00eb t\u00eb shkurtra infra t\u00eb kuqe p\u00ebr t\u00eb dh\u00ebn\u00eb nj\u00eb vler\u00ebsim m\u00eb t\u00eb sakt\u00eb t\u00eb k\u00ebtyre sip\u00ebrfaqeve, duke vler\u00ebsuar se rreth 180 hektar\u00eb ishin kopshte n\u00eb t\u00eb cilat ishte punuar. Ky \u00ebsht\u00eb nj\u00eb num\u00ebr shum\u00eb m\u00eb i ul\u00ebt se vler\u00ebsimet e m\u00ebparshme.<\/p>\n<p>Shifra e p\u00ebrdit\u00ebsuar i lejoi ekipit t\u00eb p\u00ebrllogaris\u00eb s\u00eb af\u00ebrsisht 3 000 njer\u00ebz jetonin n\u00eb Rapa Nui n\u00eb koh\u00ebn e kontaktit evropian, gj\u00eb q\u00eb p\u00ebrshtatet gjithashtu me artefaktet e zbuluara n\u00eb ishull dhe vler\u00ebsimin q\u00eb evropian\u00ebt b\u00ebn\u00eb n\u00eb koh\u00ebn e mb\u00ebrritjes s\u00eb tyre.<\/p>\n<p>Studiuesit thon\u00eb se ideja e gabuar p\u00ebr popullsis\u00eb e madhe mund t\u00eb vij\u00eb nga statujat e m\u00ebdha moai q\u00eb kan\u00eb nd\u00ebrtuar banor\u00ebt e ishullit.<\/p>\n<p>The post <a href=\"https:\/\/lexo.al\/2024\/09\/nje-shpjegim-i-ri-per-kolapsin-e-ishullit-te-pashkeve\/\">Nj\u00eb shpjegim i ri p\u00ebr kolapsin e Ishullit t\u00eb Pashk\u00ebve<\/a> appeared first on <a href=\"https:\/\/lexo.al\/\">www.lexo.al<\/a>.<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Rapa Nui, i njohur ndryshe si Ishulli i Pashk\u00ebve, i ka b\u00ebr\u00eb shpesh kureshtar\u00eb studiuesit p\u00ebr shpopullimin e beft\u00eb pak para mb\u00ebrritjes s\u00eb europian\u00ebve n\u00eb vitin 1722. Ishulli \u00ebsht\u00eb n\u00eb list\u00ebn e Trash\u00ebgimis\u00eb Bot\u00ebrore t\u00eb UNESCO-s dhe \u00ebsht\u00eb nj\u00eb nga zonat m\u00eb t\u00eb izoluara n\u00eb juglindje t\u00eb Oqeanit Paq\u00ebsor. N\u00eb t\u00eb gjenden edhe sot rreth [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":0,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-692","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-uncategorized"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/zennihost.com\/test\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/692","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/zennihost.com\/test\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/zennihost.com\/test\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/zennihost.com\/test\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=692"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/zennihost.com\/test\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/692\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/zennihost.com\/test\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=692"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/zennihost.com\/test\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=692"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/zennihost.com\/test\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=692"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}