{"id":65830,"date":"2026-01-23T06:43:40","date_gmt":"2026-01-23T06:43:40","guid":{"rendered":"https:\/\/zennihost.com\/test\/2026\/01\/23\/historia-e-groenlandes-nga-inuitet-te-vikinget-dhe-me-pas-te-trumpi\/"},"modified":"2026-01-23T06:43:40","modified_gmt":"2026-01-23T06:43:40","slug":"historia-e-groenlandes-nga-inuitet-te-vikinget-dhe-me-pas-te-trumpi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/zennihost.com\/test\/2026\/01\/23\/historia-e-groenlandes-nga-inuitet-te-vikinget-dhe-me-pas-te-trumpi\/","title":{"rendered":"Historia e Groenland\u00ebs! Nga Inuit\u00ebt te Viking\u00ebt dhe m\u00eb pas te Trumpi"},"content":{"rendered":"<p>P\u00ebrpara se\u00a0Donald Trump\u00a0\u00a0t\u00eb shprehte interesin e tij p\u00ebr k\u00ebt\u00eb ishull n\u00eb Rrethin\u00a0Arktik\u00a0, ai nuk ishte pik\u00ebrisht n\u00eb qend\u00ebr t\u00eb v\u00ebmendjes globale. E gjith\u00eb kjo ndryshoi kur presidenti i SHBA-s\u00eb k\u00ebmb\u00ebnguli: \u201cDuhet ta kemi\u00a0Groenland\u00ebn\u00a0\u201c. Por kjo nuk \u00ebsht\u00eb hera e par\u00eb q\u00eb ishulli m\u00eb i madh n\u00eb bot\u00eb \u00ebsht\u00eb lakmuar kaq shum\u00eb.<\/p>\n<p><strong>Migrimi i hersh\u00ebm dhe Eriku i Kuq<\/strong><\/p>\n<div class=\"insertion-box\">\n<div class=\"\">\n<div>Njer\u00ebzit e par\u00eb u vendos\u00ebn n\u00eb Groenland\u00eb rreth 4,500 vjet m\u00eb par\u00eb. Ata erdh\u00ebn nga kontinenti i Amerik\u00ebs s\u00eb Veriut. N\u00eb shekullin e 12-t\u00eb, ata u zhvendos\u00ebn gradualisht nga emigrant\u00ebt aziatik\u00eb, populli Thule, i cili mb\u00ebrriti n\u00eb ishull nga Siberia n\u00ebp\u00ebrmjet Ngushtic\u00ebs s\u00eb Beringut. Pasardh\u00ebsit e tyre jan\u00eb Inuit\u00ebt, nga t\u00eb cil\u00ebt rrjedhin shumica e 56,000 groenlandez\u00ebve sot.<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<p>Ishulli ia ka borxh emrin eksploruesit viking Erik t\u00eb Kuq. Sipas sagave islandeze, ai u d\u00ebbua nga Islanda rreth vitit 982 p\u00ebr vrasje t\u00eb paq\u00ebllimshme. Ai dhe pasuesit e tij lundruan n\u00eb per\u00ebndim dhe arrit\u00ebn n\u00eb ishullin Arktik. P\u00ebr t\u00eb inkurajuar vendbanimet, ai e quajti at\u00eb Gr\u0153nland, ose \u201ctok\u00eb e gjelb\u00ebr\u201d. Nd\u00ebrsa pjesa m\u00eb e madhe e Groenland\u00ebs \u00ebsht\u00eb e mbuluar me akull, pjes\u00eb t\u00eb zonave bregdetare ishin relativisht t\u00eb gjelbra gjat\u00eb asaj periudhe.<\/p>\n<p>Tre vjet pas mb\u00ebrritjes s\u00eb tij, Egede pag\u00ebzoi f\u00ebmij\u00ebn e par\u00eb inuit. Ai themeloi nj\u00eb kish\u00eb dhe ndihmoi n\u00eb hedhjen e themeleve t\u00eb asaj q\u00eb m\u00eb von\u00eb do t\u00eb b\u00ebhej kryeqyteti i Groenland\u00ebs, Nuuk. Nj\u00eb statuj\u00eb e Egede-s ka q\u00ebndruar atje q\u00eb nga viti 1922. Sot, ndikimi i tij debatohet ashp\u00ebr, me shum\u00eb inuit\u00eb q\u00eb e shohin at\u00eb si nj\u00eb simbol t\u00eb hersh\u00ebm t\u00eb s\u00eb kaluar\u00ebs koloniale t\u00eb Groenland\u00ebs.<\/p>\n<p>Konflikti norvegjezo-danez: Kush e zot\u00ebron Groenland\u00ebn?<br \/>\nKur Hans Egede mb\u00ebrriti n\u00eb Groenland\u00eb n\u00eb vitin 1721, ai ngriti flamurin danez, duke reflektuar realitetin politik t\u00eb koh\u00ebs:\u00a0Danimarka\u00a0dhe\u00a0Norvegjia\u00a0ishin bashkuar n\u00ebn nj\u00eb kuror\u00eb t\u00eb vetme q\u00eb nga viti 1380, nj\u00eb bashkim personal q\u00eb zgjati deri n\u00eb vitin 1814. Kur ky bashkim p\u00ebrfundoi, Groenlanda mbeti n\u00ebn sundimin danez \u2013 nj\u00eb vendim i kontestuar nga Norvegjia.<\/p>\n<p>Tensionet u p\u00ebrshkall\u00ebzuan n\u00eb vitin 1931, kur Norvegjia pushtoi pjes\u00eb t\u00eb Groenland\u00ebs dhe e shpalli zon\u00ebn \u201cToka e Eirik Raudes\u201d, sipas Erikut t\u00eb Kuq. Danimarka e kund\u00ebrshtoi k\u00ebt\u00eb veprim dhe mosmarr\u00ebveshja u paraqit n\u00eb Gjykat\u00ebn e P\u00ebrhershme t\u00eb Drejt\u00ebsis\u00eb Nd\u00ebrkomb\u00ebtare n\u00eb Hag\u00eb. N\u00eb vitin 1933, gjykata vendosi q\u00eb sovraniteti mbi t\u00eb gjith\u00eb Groenland\u00ebn i p\u00ebrkiste Danimark\u00ebs, duke i dh\u00ebn\u00eb fund mosmarr\u00ebveshjes territoriale.<\/p>\n<p><strong>Si hyri SHBA-ja n\u00eb sken\u00eb<\/strong><br \/>\nGjat\u00eb shekullit t\u00eb 19-t\u00eb,\u00a0Shtetet e Bashkuara\u00a0\u00a0ndoq\u00ebn nj\u00eb politik\u00eb t\u00eb jashtme ekspansioniste. Blen\u00eb Luizian\u00ebn nga Franca n\u00eb 1803, Florid\u00ebn nga Spanja n\u00eb 1819 dhe Alask\u00ebn nga Rusia n\u00eb 1867.<\/p>\n<p>Sekretari i Shtetit William H. Seward, arkitekti i blerjes s\u00eb Alask\u00ebs, shprehu gjithashtu interes p\u00ebr blerjen e Groenland\u00ebs, duke e par\u00eb at\u00eb si t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme strategjike n\u00eb lidhje me Kanadan\u00eb. Megjithat\u00eb, Kongresi ngurroi t\u00eb merrte p\u00ebrsip\u00ebr at\u00eb q\u00eb e shihte si kostot e larta t\u00eb nj\u00eb territori t\u00eb mbuluar me akull dhe me popullsi t\u00eb pak\u00ebt. N\u00eb vend t\u00eb k\u00ebsaj, n\u00eb vitin 1916, Shtetet e Bashkuara blen\u00eb Indet Per\u00ebndimore Daneze \u2013 tani Ishujt Virgj\u00ebr t\u00eb SHBA-s\u00eb \u2013 p\u00ebr 25 milion\u00eb dollar\u00eb. Si pjes\u00eb e marr\u00ebveshjes, Uashingtoni njohu zyrtarisht sovranitetin danez mbi Groenland\u00ebn.<\/p>\n<p>Kur\u00a0Gjermania naziste\u00a0pushtoi Danimark\u00ebn gjat\u00eb Luft\u00ebs s\u00eb Dyt\u00eb Bot\u00ebrore, kontrolli i drejtp\u00ebrdrejt\u00eb i Danimark\u00ebs mbi Groenland\u00ebn u nd\u00ebrpre n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb efektive. N\u00eb vitin 1941, ambasadori i Danimark\u00ebs n\u00eb Uashington, Henrik Kauffmann, n\u00ebnshkroi nj\u00eb marr\u00ebveshje me Shtetet e Bashkuara. Sipas kushteve t\u00eb saj, SHBA-t\u00eb do t\u00eb furnizonin dhe mbronin Groenland\u00ebn, nd\u00ebrsa fitonin t\u00eb drejt\u00ebn p\u00ebr t\u00eb ngritur stacione meteorologjike dhe baza ushtarake n\u00eb ishull.<\/p>\n<p><strong>Popullsia inuit e Groenland\u00ebs nuk u konsultua.<\/strong><\/p>\n<p>N\u00eb vitin 1946, nj\u00eb vit pas p\u00ebrfundimit t\u00eb luft\u00ebs, Shtetet e Bashkuara i ofruan Danimark\u00ebs 100 milion\u00eb dollar\u00eb n\u00eb ar p\u00ebr t\u00eb bler\u00eb Groenland\u00ebn, duke k\u00ebrkuar t\u00eb siguronin pozicionin e saj strategjik n\u00eb fillim t\u00eb Luft\u00ebs s\u00eb Ftoht\u00eb. Administrata e Presidentit Harry S. Truman e shihte ishullin si gjeopolitikisht t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm, duke pasur parasysh vendndodhjen e tij n\u00eb Amerik\u00ebn e Veriut dhe r\u00ebnd\u00ebsin\u00eb e tij p\u00ebr mbrojtjen e Arktikut. Kjo pasqyronte logjik\u00ebn e\u00a0\u00a0Doktrin\u00ebs Monroe\u00a0t\u00eb shekullit t\u00eb 19-t\u00eb , e cila pohonte kund\u00ebrshtimin e SHBA-s\u00eb ndaj ndikimit t\u00eb ri evropian n\u00eb Hemisfer\u00ebn Per\u00ebndimore. Potenciali mineral i Groenland\u00ebs gjithashtu i shtoi asaj t\u00ebrheqjen.<\/p>\n<p>Danimarka e refuzoi ofert\u00ebn. Megjithat\u00eb, n\u00eb vitin 1951, t\u00eb dy vendet arrit\u00ebn nj\u00eb marr\u00ebveshje q\u00eb i lejonte Shteteve t\u00eb Bashkuara t\u00eb krijonin dhe t\u00eb operonin Baz\u00ebn Ajrore Thule, e njohur tani si Baza Hap\u00ebsinore Pituffik, t\u00eb cil\u00ebn SHBA-t\u00eb e p\u00ebrdorin edhe sot.<\/p>\n<p><strong>Padrejt\u00ebsia koloniale \u2013 dhe d\u00ebshira p\u00ebr pavar\u00ebsi<\/strong><br \/>\nN\u00eb vitin 1953, statusi i Groenland\u00ebs ndryshoi nga nj\u00eb koloni daneze n\u00eb nj\u00eb pjes\u00eb t\u00eb integruar t\u00eb Mbret\u00ebris\u00eb s\u00eb Danimark\u00ebs. Ishullit iu dhan\u00eb dy vende n\u00eb Parlamentin danez, por fuqia vendimmarr\u00ebse mbeti kryesisht n\u00eb Kopenhagen.<\/p>\n<p>Autoritetet daneze ndoq\u00ebn politika q\u00eb synonin \u201cmodernizimin\u201d e shpejt\u00eb t\u00eb shoq\u00ebris\u00eb gjuetare-peshkatare t\u00eb Groenland\u00ebs. Kjo p\u00ebrfshinte promovimin e gjuh\u00ebs daneze, arsimit dhe normave shoq\u00ebrore. M\u00ebnyrat nomade t\u00eb jetes\u00ebs u dekurajuan dhe shum\u00eb Inuit u zhvendos\u00ebn n\u00eb qytete m\u00eb t\u00eb m\u00ebdha.<\/p>\n<p>Nj\u00eb nga politikat m\u00eb t\u00eb diskutueshme u zhvillua n\u00eb fillim t\u00eb viteve 1950, kur 22 f\u00ebmij\u00eb inuit\u00eb u mor\u00ebn nga familjet e tyre dhe u d\u00ebrguan n\u00eb Danimark\u00eb. Q\u00ebllimi ishte t\u2019i rrisnin ata si \u201cdanez\u00eb\u201d dhe m\u00eb von\u00eb t\u00eb merrnin pozicione drejtuese n\u00eb Grenland\u00eb.<\/p>\n<p>N\u00eb t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn koh\u00eb, zyrtar\u00ebt danez\u00eb e shihnin rritjen e popullsis\u00eb s\u00eb Groenland\u00ebs si nj\u00eb barr\u00eb financiare. N\u00eb vitet 1960 dhe 1970, mij\u00ebra gra dhe vajza inuit u pajis\u00ebn me\u00a0pajisje kontraceptive\u00a0\u2013 n\u00eb disa raste pa p\u00eblqimin e informuar.<\/p>\n<p>N\u00eb vitin 1979, Groenlanda fitoi parlamentin dhe qeverin\u00eb e vet, megjith\u00ebse kishte autoritet t\u00eb kufizuar. Nj\u00eb hap i madh pasoi n\u00eb vitin 2009, kur kontrolli mbi shumic\u00ebn e \u00e7\u00ebshtjeve t\u00eb brendshme iu dor\u00ebzua Groenland\u00ebs. Danimarka mbajti p\u00ebrgjegj\u00ebsin\u00eb kryesisht p\u00ebr politik\u00ebn e jashtme dhe t\u00eb siguris\u00eb.<\/p>\n<p>Sot, mb\u00ebshtetja p\u00ebr pavar\u00ebsi t\u00eb plot\u00eb nga Danimarka mbetet e fort\u00eb n\u00eb Groenland\u00eb. Ajo q\u00eb banor\u00ebt e Groenland\u00ebs e refuzojn\u00eb me shumic\u00eb d\u00ebrrmuese \u00ebsht\u00eb bashkimi me Shtetet e Bashkuara. Sondazhet e fundit kan\u00eb treguar se 85% e tyre kund\u00ebrshtojn\u00eb \u00e7do pushtim nga SHBA-t\u00eb. Deri m\u00eb tani, kjo pritje e ftoht\u00eb nuk duket se po e dekurajon Donald Trumpin.\/<strong>DW<\/strong><\/p>\n<p>The post <a href=\"https:\/\/lapsi.al\/2026\/01\/23\/historia-e-groenlandes-nga-inuitet-te-vikinget-dhe-me-pas-te-trumpi\/\">Historia e Groenland\u00ebs! Nga Inuit\u00ebt te Viking\u00ebt dhe m\u00eb pas te Trumpi<\/a> appeared first on <a href=\"https:\/\/lapsi.al\/\">Lapsi.al<\/a>.<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>P\u00ebrpara se\u00a0Donald Trump\u00a0\u00a0t\u00eb shprehte interesin e tij p\u00ebr k\u00ebt\u00eb ishull n\u00eb Rrethin\u00a0Arktik\u00a0, ai nuk ishte pik\u00ebrisht n\u00eb qend\u00ebr t\u00eb v\u00ebmendjes globale. E gjith\u00eb kjo ndryshoi kur presidenti i SHBA-s\u00eb k\u00ebmb\u00ebnguli: \u201cDuhet ta kemi\u00a0Groenland\u00ebn\u00a0\u201c. Por kjo nuk \u00ebsht\u00eb hera e par\u00eb q\u00eb ishulli m\u00eb i madh n\u00eb bot\u00eb \u00ebsht\u00eb lakmuar kaq shum\u00eb. Migrimi i hersh\u00ebm dhe [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":0,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-65830","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-uncategorized"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/zennihost.com\/test\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/65830","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/zennihost.com\/test\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/zennihost.com\/test\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/zennihost.com\/test\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=65830"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/zennihost.com\/test\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/65830\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/zennihost.com\/test\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=65830"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/zennihost.com\/test\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=65830"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/zennihost.com\/test\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=65830"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}