{"id":64499,"date":"2026-01-16T20:37:51","date_gmt":"2026-01-16T20:37:51","guid":{"rendered":"https:\/\/zennihost.com\/test\/2026\/01\/16\/amerika-latine-historia-e-pergjakur-revolucionet-diktaturat-dhe-roli-i-shba\/"},"modified":"2026-01-16T20:37:51","modified_gmt":"2026-01-16T20:37:51","slug":"amerika-latine-historia-e-pergjakur-revolucionet-diktaturat-dhe-roli-i-shba","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/zennihost.com\/test\/2026\/01\/16\/amerika-latine-historia-e-pergjakur-revolucionet-diktaturat-dhe-roli-i-shba\/","title":{"rendered":"Amerika Latine, historia e p\u00ebrgjakur, revolucionet, diktaturat dhe\u2026 roli i SHBA"},"content":{"rendered":"<p><span>E lyer fillimisht me gjakun e popullsive indigjene dhe m\u00eb von\u00eb t\u00eb pothuajse t\u00eb gjith\u00eb popujve t\u00eb saj. Kjo \u00ebsht\u00eb Historia e Amerik\u00ebs Latine. Nj\u00eb histori plot pushtime dhe konflikte koloniale, luft\u00ebra t\u00eb gjata \u00e7lirimtare, diktatura t\u00eb ashpra ushtarake, l\u00ebvizje revolucionare q\u00eb n\u00eb disa raste mbizot\u00ebruan, por n\u00eb pak soll\u00ebn pranver\u00ebn.<\/span><\/p>\n<p><span>Ky \u201claborator\u201d i gjer\u00eb procesesh dhe trazirash q\u00eb doli n\u00eb pah me operacionin e fundit t\u00eb frym\u00ebzuar nga kaubojt\u00eb e Donald Trump n\u00eb Venezuel\u00eb p\u00ebr t\u00eb arrestuar Nicolas Maduron, na kujton se nuk ka lexim nj\u00ebdimensional t\u00eb historis\u00eb. Kjo p\u00ebrb\u00ebn p\u00ebrshkrimin dhe shprehjen e p\u00ebrjetshme t\u00eb kontradiktave socio-politike, t\u00eb luft\u00ebrave p\u00ebr pushtet, por edhe t\u00eb mutacionit t\u00eb p\u00ebrpjekjeve kolektive q\u00eb filluan diku tjet\u00ebr dhe p\u00ebrfunduan diku tjet\u00ebr.<\/span><\/p>\n<p><span>Ajo q\u00eb \u00ebsht\u00eb e sigurt \u00ebsht\u00eb se kjo zon\u00eb e gjer\u00eb dhe ve\u00e7an\u00ebrisht e pasur me burime natyrore aktualisht \u00ebsht\u00eb e banuar nga popullata, n\u00eb shumic\u00ebn e tyre, t\u00eb zhytura n\u00eb varf\u00ebri, mjerim dhe munges\u00eb lirie. Megjithat\u00eb, ky nuk \u00ebsht\u00eb vet\u00ebm rezultat i \u201cMaduro-ve t\u00eb k\u00ebqij\u201d q\u00eb kund\u00ebrshtojn\u00eb interesat amerikane, por, kryesisht, i atyre krah\u00ebve t\u00eb pushtetit q\u00eb vet\u00eb SHBA-t\u00eb favorizuan ose edhe instaluan pik\u00ebrisht p\u00ebr t\u00eb siguruar dhe zgjeruar interesat e tyre n\u00eb rajon.<\/span><\/p>\n<p><span>K\u00ebshtu, nuk ka p\u00ebrgjigje t\u00eb lehta p\u00ebr ata q\u00eb k\u00ebrkojn\u00eb t\u00eb interpretojn\u00eb ngjarjet aktuale n\u00ebn pesh\u00ebn e trash\u00ebgimis\u00eb historike q\u00eb k\u00ebto vende mbartin.<\/span><\/p>\n<p><strong><span>Doktrina \u201cDonroe\u201d<\/span><\/strong><\/p>\n<p><span>Agjenda politike e Donald Trump \u00ebsht\u00eb e qart\u00eb, pasi ai rr\u00ebfeu me ciniz\u00ebm se pas nd\u00ebrhyrje-rr\u00ebmbimit t\u00eb fundit t\u00eb \u00e7iftit Maduro q\u00ebndron interesi strategjik i SHBA-s\u00eb n\u00eb fushat m\u00eb t\u00eb m\u00ebdha t\u00eb naft\u00ebs n\u00eb bot\u00eb, me \u201ck\u00ebrc\u00ebnimin komb\u00ebtar\u201d t\u00eb trafikimit t\u00eb drog\u00ebs nga regjimi n\u00eb fjal\u00eb q\u00eb p\u00ebrb\u00ebn nj\u00eb justifikim t\u00eb dob\u00ebt p\u00ebr shkeljen e hapur t\u00eb sovranitetit komb\u00ebtar t\u00eb nj\u00eb shteti t\u00eb pavarur.<\/span><\/p>\n<p><span>P\u00ebrve\u00e7 k\u00ebsaj, Uashingtoni, n\u00ebp\u00ebrmjet Trump, mburret se tani \u00ebsht\u00eb ai q\u00eb qeveris Venezuel\u00ebn, duke treguar qart\u00eb se jemi n\u00eb nj\u00eb faz\u00eb ku \u201cDoktrina Donroe\u201d (bashkimi emrit t\u00eb Donald Trump dhe \u201cDoktrin\u00ebs Monroe\u201d) po fillon t\u00eb shpaloset. Strategjia e presidentit amerikan p\u00ebr dominimin absolut t\u00eb Shteteve t\u00eb Bashkuara n\u00eb Hemisfer\u00ebn Per\u00ebndimore dhe m\u00eb gjer\u00eb tashm\u00eb po b\u00ebhet e qart\u00eb. Pika e saj e fillimit ishte riem\u00ebrtimi aspak simbolik i Gjirit t\u00eb Meksik\u00ebs n\u00eb Gjirin e Amerik\u00ebs, vazhdimi me \u201cnjoftimet\u201d p\u00ebr bashkimin e Kanadas\u00eb, Kanalin e Panamas\u00eb, Groenlanda dhe tani nd\u00ebrhyrja ushtarake n\u00eb Venezuel\u00eb. K\u00ebto nxjerrin n\u00eb pah nj\u00eb p\u00ebrshkall\u00ebzim metodik, t\u00eb investuar me paparashikueshm\u00ebrin\u00eb e l\u00ebvizjeve dhe taktikat e surpriz\u00ebs q\u00eb Trump ndjek me besnik\u00ebri.<\/span><\/p>\n<p><span>Sidoqoft\u00eb, \u201chap\u00ebsira jet\u00ebsore\u201d e Amerik\u00ebs Latine do t\u00eb jet\u00eb p\u00ebrs\u00ebri fusha e privilegjuar e zbatimit t\u00eb politik\u00ebs revizioniste amerikane.<\/span><\/p>\n<p><strong><span>534 vjet m\u00eb par\u00eb<\/span><\/strong><\/p>\n<p><span>Zbulimi aksidental i Amerik\u00ebs nga Kristofor Kolombi n\u00eb vitin 1492, megjith\u00ebse pretendohet se t\u00eb tjer\u00eb mb\u00ebrrit\u00ebn m\u00eb her\u00ebt, kur anijet e tij lundruan drejt Bahamas, duke besuar se ato ishin Indit\u00eb Per\u00ebndimore, \u00ebsht\u00eb fillimi i aventur\u00ebs s\u00eb madhe p\u00ebr popullatat indigjene t\u00eb kontinentit, t\u00eb vler\u00ebsuara n\u00eb 50-60 milion\u00eb njer\u00ebz. Ata jetonin t\u00eb ndar\u00eb n\u00eb komunitete t\u00eb ndryshme, me kultur\u00ebn e tyre, vendbanimet e tyre dhe secili me \u201csistemin\u201d e vet t\u00eb mbijetes\u00ebs bazuar n\u00eb bujq\u00ebsi dhe blegtori.<\/span><\/p>\n<p><span>Shkalla e shkat\u00ebrrimit q\u00eb pasoi zbarkimet e nj\u00ebpasnj\u00ebshme t\u00eb pushtuesve evropian\u00eb ishte e jasht\u00ebzakonshme. Pretendimi i pakusht\u00ebzuar dhe i pakufizuar p\u00ebr toka t\u00eb pashkelura, t\u00eb cilat ishin t\u00eb pasura me l\u00ebnd\u00eb t\u00eb para, metale t\u00eb \u00e7muara dhe t\u00eb gjitha llojet e burimeve natyrore, \u00e7oi n\u00eb skllav\u00ebrimin dhe shfarosjen e popullatave indigjene. Vlen t\u00eb p\u00ebrmendet se vet\u00ebm nj\u00eb shekull m\u00eb von\u00eb, numri i tyre nuk i kalonte 10 milion\u00eb.<\/span><\/p>\n<p><span>Gjat\u00eb shekujve 15 dhe 16, portugez\u00ebt, spanjoll\u00ebt dhe m\u00eb von\u00eb anglez\u00ebt organizuan ekspedita t\u00eb panum\u00ebrta p\u00ebr t\u00eb pushtuar k\u00ebt\u00eb \u201cbot\u00eb t\u00eb re\u201d. N\u00eb k\u00ebt\u00eb kontekst, data t\u00eb caktuara historike kan\u00eb r\u00ebnd\u00ebsin\u00eb e tyre.<\/span><\/p>\n<p><span>N\u00eb vitin 1494, Spanja dhe Portugalia n\u00ebnshkruan \u201cTraktatin e Tordesillas\u201d, sipas t\u00eb cilit e para fitonte pjes\u00ebn m\u00eb t\u00eb madhe t\u00eb territorit t\u00eb Amerik\u00ebs s\u00eb Jugut, p\u00ebrve\u00e7 nj\u00eb pjese t\u00eb Brazilit, e cila i kaloi t\u00eb dyt\u00ebs. N\u00eb vitet 1500-1503, eksploruesi, ekonomisti dhe kartografi italian Amerigo Vespucci, me udh\u00ebtimet e tij, ishte i pari q\u00eb v\u00ebrtetoi se Brazili dhe rajone t\u00eb tjera t\u00eb \u201cbot\u00ebs s\u00eb re\u201d nuk ishin periferia lindore e Azis\u00eb, por nj\u00eb kontinent tjet\u00ebr. N\u00eb vitin 1507, duke marr\u00eb emrin e tij, Amerika u shfaq p\u00ebr her\u00eb t\u00eb par\u00eb n\u00eb nj\u00eb atlas evropian.<\/span><\/p>\n<p><span>N\u00eb vitin 1520, gjenerali Hern\u00e1n Cort\u00e9s pushtoi, me zjarr e hekur shtetin aztek, Meksik\u00ebn e sotme dhe shkat\u00ebrroi kryeqytetin e tyre Tenochtitlan. Me vet\u00ebm 400 burra, por t\u00eb armatosur mir\u00eb, ai n\u00ebnshtroi 200 000 aztek\u00eb, t\u00eb cil\u00ebt, megjith\u00ebse e prit\u00ebn si hero, ai i trajtoi me nj\u00eb eg\u00ebrsi t\u00eb papar\u00eb. Me vrasje sistematike, tortura, shkat\u00ebrrim sht\u00ebpish dhe monumentesh dhe q\u00ebllimin p\u00ebrfundimtar t\u00eb sekuestrimit t\u00eb arit dhe gjith\u00e7kaje tjet\u00ebr me vler\u00eb q\u00eb ata zot\u00ebronin.<\/span><\/p>\n<p><span>N\u00eb vitin 1502, filloi fushata e nj\u00eb tjet\u00ebr pushtuesi t\u00eb famsh\u00ebm, spanjollit Francisco Pizarro, i cili fillimisht arriti n\u00eb Karaibe, pastaj eksploroi zonat pran\u00eb Panamas\u00eb, nd\u00ebrsa n\u00eb vitin 1532 pushtoi Perun\u00eb Inka.<\/span><\/p>\n<p><span>N\u00eb vitet 1535-1537, pushtuesi Diego de Almagro b\u00ebri fushat\u00eb n\u00eb Perun\u00eb jugore, Bolivi dhe Kili ku n\u00ebnshtroi vendasit, por gjithashtu hyri n\u00eb konflikt me Pizarron.<\/span><\/p>\n<p><span>N\u00eb vitin 1595, Anglia hyri dinamikisht n\u00eb gar\u00eb p\u00ebr tokat e pasura t\u00eb Amerik\u00ebs s\u00eb Jugut, me Sir Walter Raleigh q\u00eb eksploroi Guian\u00ebn n\u00eb k\u00ebrkim t\u00eb\u2026 El Dorados.<\/span><\/p>\n<p><strong><span>Num\u00ebrimi mbrapsht<\/span><\/strong><\/p>\n<p><span>Pas dekadash sundimi kolonial dhe rezistenc\u00ebs sporadike nga fise t\u00eb ndryshme, filluan konfliktet e para t\u00eb m\u00ebdha. N\u00eb vitet 1780-1783, Rebelimi i Madh i Tupac Amaru II (nga i cili mori emrin l\u00ebvizja e m\u00ebvonshme Tupamaros) u zhvillua n\u00eb Perun\u00eb jugore dhe Bolivin\u00eb veriore, me q\u00ebllim d\u00ebbimin e pushtuesve dhe rivendosjen e shtetit Inka.<\/span><\/p>\n<p><span>Megjith\u00ebse n\u00eb fund u mund nga trupat e huaja, ai konsiderohet si pararend\u00ebs i luft\u00ebrave p\u00ebr pavar\u00ebsi t\u00eb shum\u00eb shteteve t\u00eb Amerik\u00ebs s\u00eb Jugut. N\u00eb k\u00ebt\u00eb kontekst, n\u00eb vitin 1812, puna e detyrueshme p\u00ebr popujt indigjen\u00eb u hoq dhe n\u00eb vitin 1816 Argjentina shpalli pavar\u00ebsin\u00eb e saj.<\/span><\/p>\n<p><span>N\u00eb k\u00ebt\u00eb udh\u00ebtim t\u00eb err\u00ebt historik, dalin dy figura emblematike q\u00eb luajt\u00ebn nj\u00eb rol vendimtar. Nj\u00ebri \u00ebsht\u00eb revolucionari argjentinas dhe heroi komb\u00ebtar Jos\u00e9 Francisco de San Mart\u00edn, i cili, nd\u00ebr t\u00eb tjera, \u00e7liroi Kilin (n\u00eb vitin 1818) dhe Perun\u00eb (n\u00eb vitin 1821) nga sundimi spanjoll.<\/span><\/p>\n<p><span>I dyti \u00ebsht\u00eb Sim\u00f3n Bol\u00edvar, i cili, megjith\u00ebse pasardh\u00ebs i nj\u00eb familjeje t\u00eb pasur dhe aristokratike pronare tokash n\u00eb Venezuel\u00eb, udh\u00ebhoqi l\u00ebvizje t\u00eb ndryshme p\u00ebr pavar\u00ebsi n\u00eb t\u00eb gjith\u00eb Amerik\u00ebn e Jugut, ve\u00e7an\u00ebrisht n\u00eb zonat q\u00eb sot p\u00ebrb\u00ebjn\u00eb Venezuel\u00ebn, Kolumbin\u00eb, Ekuadorin, Perun\u00eb, Panaman\u00eb dhe Bolivin\u00eb. Bol\u00edvar, i quajtur edhe El Libertador (\u00c7lirimtari), konsiderohet nj\u00eb hero kryesor n\u00eb k\u00ebto vende dhe me veprimet e tij frym\u00ebzoi l\u00ebvizjet e m\u00ebvonshme revolucionare.<\/span><\/p>\n<p>Sim\u00f3n Bol\u00edvar<\/p>\n<p><span>Haiti i Vog\u00ebl gjithashtu kishte mbajtur an\u00ebn e Bolivarit pas \u00e7lirimit t\u00eb tij nga francez\u00ebt, t\u00eb cil\u00ebt n\u00eb vitin 1821 zgjodh\u00ebn Jean-Pierre Boyer si president t\u00eb tyre, udh\u00ebheq\u00ebsin e par\u00eb t\u00eb nj\u00eb vendi t\u00eb huaj i cili njohu n\u00eb at\u00eb koh\u00eb, p\u00ebrmes korrespondenc\u00ebs s\u00eb tij me Adamantios Korais, luft\u00ebn e grek\u00ebve p\u00ebr \u00e7lirimin e tyre nga zgjedha osmane.<\/span><\/p>\n<p><strong><span>Kolonializmi i ri<\/span><\/strong><\/p>\n<p><span>Pavar\u00ebsisht pavar\u00ebsis\u00eb s\u00eb tyre, vendet e Amerik\u00ebs Latine ishin skena e konflikteve t\u00eb reja, por kryesisht e nj\u00eb fushate t\u00eb re koloniale, bazuar n\u00eb Doktrin\u00ebn e famshme \u201cMonroe\u201d, t\u00eb formuluar n\u00eb vitin 1823 nga Presidenti i 5-t\u00eb i Shteteve t\u00eb Bashkuara, James Monroe , me q\u00ebllim ndalimin e p\u00ebrfshirjes evropiane n\u00eb rajon. Fillimisht, mund t\u00eb jet\u00eb par\u00eb nga disa, si\u00e7 \u00ebsht\u00eb Presidenti i m\u00ebvonsh\u00ebm John Quincy Adams, si kund\u00ebrshtim i SHBA-s\u00eb ndaj kolonializmit.<\/span><\/p>\n<p><span>Megjithat\u00eb, gjat\u00eb k\u00ebtij procesi, n\u00eb vitin 1904, Presidenti i 26-t\u00eb Theodore Roosevelt i dha asaj dimensionin e saj t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb, duke vendosur t\u00eb drejt\u00ebn e SHBA-s\u00eb p\u00ebr t\u00eb nd\u00ebrhyr\u00eb n\u00eb pun\u00ebt e brendshme t\u00eb vendeve t\u00eb Amerik\u00ebs Qendrore dhe Jugore. Edhe k\u00ebtu, q\u00ebllimi ishte gjoja \u201ci dobish\u00ebm\u201d, duke siguruar ruajtjen e rendit dhe stabilitetit.<\/span><\/p>\n<p><span>N\u00eb thelb kjo ishte pasaporta p\u00ebr konsolidimin e pal\u00ebkundur t\u00eb interesave amerikane, qofshin ato ekonomike, si\u00e7 shprehen nga gjigant\u00ebt e biznesit q\u00eb nd\u00ebrmor\u00ebn ekskluzivisht shfryt\u00ebzimin e burimeve prodhuese t\u00eb pasuris\u00eb, apo politike p\u00ebrmes qeverive t\u00eb em\u00ebruara q\u00eb, me mb\u00ebshtetjen ushtarake t\u00eb Shteteve t\u00eb Bashkuara, shtyp\u00ebn popujt e rajonit. Kjo d\u00ebshmohet nga 13 nd\u00ebrhyrjet direkte dhe\u2026 t\u00eb panum\u00ebrta indirekte.<\/span><\/p>\n<p><span>\u25a0 Fillimi u b\u00eb p\u00ebrs\u00ebri nga Venezuela dhe shum\u00eb her\u00ebt, n\u00eb vitin 1908, me mb\u00ebshtetjen e p\u00ebrmbysjes s\u00eb diktatorit Cipriano Castro nga z\u00ebvend\u00ebspresidenti i tij Juan Gomez, i cili hapi rrug\u00ebn p\u00ebr zhvillimin e industris\u00eb s\u00eb naft\u00ebs n\u00eb vend dhe shfryt\u00ebzimin e saj nga amerikan\u00ebt.<\/span><\/p>\n<p><span>\u25a0 N\u00eb vitin 1954 n\u00eb Guatemal\u00eb, me p\u00ebrmbysjen e Presidentit Jacobo Arbenz Guzm\u00e1n nga mercenar\u00eb t\u00eb trajnuar nga CIA, pasi reforma e tij agrare k\u00ebrc\u00ebnoi interesat e kompanis\u00eb amerikane United Fruit Corporation (m\u00eb von\u00eb Chiquita Brands). Nj\u00eb luft\u00eb civile pasoi p\u00ebr 36 vjet\u2026<\/span><\/p>\n<p><span>\u25a0 N\u00eb Kub\u00eb, Gjenerali Fulgencio Batista ishte nj\u00eb diktator me mb\u00ebshtetjen e SHBA-s\u00eb, me mandatin e tij t\u00eb fundit nga viti 1952 deri n\u00eb vitin 1959, kur u p\u00ebrmbys nga l\u00ebvizja revolucionare e Fidel Castros. Gjat\u00eb sundimit t\u00eb tij, SHBA-t\u00eb kontrollonin industrin\u00eb e sheqerit, t\u00eb huajt zot\u00ebronin 70% t\u00eb tok\u00ebs s\u00eb punueshme dhe Havana ishte \u201cparku i arg\u00ebtimit\u201d, me kazino, kabare etj., t\u00eb amerikan\u00ebve t\u00eb pasur.<\/span><\/p>\n<p>Kub\u00eb, 1953: Fidel Castro dhe Che Guevara fillojn\u00eb revolucionin p\u00ebr t\u00eb rr\u00ebzuar gjeneralin Fulgencio Batista, i cili ishte diktatori i vendit me mb\u00ebshtetjen e Shteteve t\u00eb Bashkuara.<\/p>\n<p><span>N\u00eb vitin 1961, ndodhi pushtimi fam\u00ebkeq i Gjirit t\u00eb Derrave nga disident\u00ebt kuban\u00eb n\u00eb m\u00ebrgim. Nj\u00eb plan i miratuar nga Presidenti Eisenhower u zbatua n\u00ebn Presidentin John F. Kennedy dhe p\u00ebrfundoi n\u00eb nj\u00eb fiasko. Kjo u pasua disa muaj m\u00eb von\u00eb nga q\u00ebllimi i Bashkimit Sovjetik n\u00ebn Nikita Hrushovin p\u00ebr t\u00eb instaluar raketa n\u00eb tok\u00ebn kubaneze, i cili n\u00eb fund u pengua, por pothuajse u b\u00eb fitili i Luft\u00ebs s\u00eb Tret\u00eb Bot\u00ebrore.<\/span><\/p>\n<p><span>\u25a0 Kub\u00eb, 1953: Fidel Castro dhe Che Guevara fillojn\u00eb revolucionin p\u00ebr t\u00eb rr\u00ebzuar gjeneralin Fulgencio Batista, i cili ishte diktatori i vendit me mb\u00ebshtetjen e Shteteve t\u00eb Bashkuara.<\/span><\/p>\n<p><span>\u25a0 N\u00eb Brazil, n\u00eb vitin 1964, Uashingtoni mb\u00ebshteti rr\u00ebzimin e Presidentit Jo\u00e3o Goulart, i cili u pasua nga nj\u00eb diktatur\u00eb ushtarake e p\u00ebrgjakshme deri n\u00eb vitin 1985.<\/span><\/p>\n<p><span>\u25a0 N\u00eb Kili, pas eksperimentit m\u00eb t\u00eb suksessh\u00ebm n\u00eb krijimin e nj\u00eb regjimi socialist, por edhe demokratik nga Presidenti Salvador Allende, n\u00eb vitin 1973, me urdh\u00ebr personal t\u00eb Presidentit t\u00eb at\u00ebhersh\u00ebm t\u00eb SHBA-s\u00eb, Richard Nixon, u organizua nj\u00eb grusht shteti p\u00ebr ta rr\u00ebzuar at\u00eb. Allende ra n\u00eb Pallatin Presidencial me nj\u00eb arm\u00eb n\u00eb dor\u00eb dhe u pasua nga nj\u00eb nga diktaturat m\u00eb brutale, e udh\u00ebhequr nga Gjenerali Pinochet, i cili la qindra mij\u00ebra t\u00eb vdekur, t\u00eb torturuar dhe t\u00eb zhdukur.<\/span><\/p>\n<p><span>\u25a0 Operacioni Condor, nga viti 1975 deri n\u00eb vitin 1983, p\u00ebrfshinte mb\u00ebshtetjen aktive t\u00eb SHBA-s\u00eb p\u00ebr gjasht\u00eb regjime diktatoriale n\u00eb rajon (Argjentin\u00eb, Kili, Uruguai, Paraguai, Bolivi, Brazil) p\u00ebrmes, nd\u00ebr t\u00eb tjera, krijimit t\u00eb nj\u00eb rrjeti transnacional q\u00eb synonte persekutimin e disident\u00ebve politik\u00eb.<\/span><\/p>\n<p><span>\u25a0 P\u00ebrve\u00e7 k\u00ebtyre, pati shum\u00eb nd\u00ebrhyrje t\u00eb tjera n\u00eb vende t\u00eb ndryshme. Nj\u00eb shembull tipik \u00ebsht\u00eb rasti i Nikaraguas\u00eb, ku n\u00eb vitin 1979 sandinist\u00ebt n\u00ebn drejtimin e Daniel Orteg\u00ebs rr\u00ebzuan diktatorin Anastasio Somoza, e m\u00eb pas u organizua dhe u mb\u00ebshtet\u00ebn grupet kund\u00ebrrevolucionare Kontra, gj\u00eb q\u00eb \u00e7oi n\u00eb nj\u00eb luft\u00eb civile shum\u00ebvje\u00e7are me dhjet\u00ebra mij\u00ebra viktima. E nj\u00ebjta gj\u00eb ndodhi edhe n\u00eb rastin e El Salvadorit.<\/span><\/p>\n<p>Nikaragua, 1979: Sandinist\u00ebt, n\u00ebn drejtimin e Daniel Orteg\u00ebs (n\u00eb qend\u00ebr), p\u00ebrmbys\u00ebn diktatorin Somoza, t\u00eb ndjekur nga mb\u00ebshtetja p\u00ebr grupet kund\u00ebrrevolucionare Kontra, duke \u00e7uar n\u00eb luft\u00eb civile.<\/p>\n<p><span>\u25a0 Nikaragua, 1979: Sandinist\u00ebt, n\u00ebn drejtimin e Daniel Orteg\u00ebs (n\u00eb qend\u00ebr), p\u00ebrmbys\u00ebn diktatorin Somoza, t\u00eb ndjekur nga mb\u00ebshtetja p\u00ebr grupet kund\u00ebrrevolucionare Kontra, duke \u00e7uar n\u00eb luft\u00eb civile.<\/span><\/p>\n<p><strong><span>E nes\u00ebrmja<\/span><\/strong><\/p>\n<p><span>Nj\u00eb komponent i p\u00ebrbashk\u00ebt n\u00eb t\u00eb gjitha k\u00ebto regjime q\u00eb kishin legjitimitet popullor ishte k\u00ebrc\u00ebnimi i drejtp\u00ebrdrejt\u00eb ndaj interesave t\u00eb fuqishme ekonomike amerikane, si\u00e7 \u201cp\u00ebrkthehej\u201d n\u00eb politikat e nacionalizimit t\u00eb burimeve kryesore t\u00eb pasuris\u00eb (naft\u00eb, prodhim bujq\u00ebsor, miniera, etj.).<\/span><\/p>\n<p><span>N\u00eb disa raste \u2013 si\u00e7 \u00ebsht\u00eb Kili i Allendes \u2013 dhe p\u00ebr aq koh\u00eb sa arrit\u00ebn t\u00eb mbijetonin, k\u00ebto regjime zbatuan politika t\u00eb rishp\u00ebrndarjes q\u00eb i \u00e7liruan popullsit\u00eb nga varf\u00ebria dhe skamja, duke garantuar nj\u00ebkoh\u00ebsisht t\u00eb drejtat themelore demokratike.<\/span><\/p>\n<p><span>N\u00eb t\u00eb tjera, pas nj\u00eb periudhe fillestare, ato u p\u00ebrball\u00ebn me probleme t\u00eb brendshme, nd\u00ebrsa nuk ishin n\u00eb gjendje t\u2019i shp\u00ebtonin logjikave totalitare ndaj ndonj\u00eb kund\u00ebrshtari. Duke theksuar faktin se pavar\u00ebsisht \u201cpranver\u00ebs\u201d s\u00eb dekadave t\u00eb fundit, me r\u00ebnien e diktaturave, n\u00eb disa vende t\u00eb Amerik\u00ebs Latine, demokratizimi i konsideruesh\u00ebm mbetet nj\u00eb sfid\u00eb.<\/span><\/p>\n<p><span>K\u00ebshtu, sandinist\u00ebt mund t\u00eb ken\u00eb mbizot\u00ebruar n\u00eb Nikaragua, por regjimi \u00ebsht\u00eb akuzuar prej koh\u00ebsh p\u00ebr korrupsion dhe persekutim t\u00eb kund\u00ebrshtar\u00ebve t\u00eb tij. Bolivia, vendi me m\u00eb shum\u00eb grushte shteti n\u00eb bot\u00eb q\u00eb nga viti 1950 \u2013 gjithsej 23, nga t\u00eb cilat 12 d\u00ebshtuan \u2013 dhe me nj\u00eb histori t\u00eb pasur revolucionesh q\u00eb n\u00eb vitin 1952 dhe m\u00eb von\u00eb me kryengritjen n\u00ebn <\/span><span>Che Guevara (e cila \u00e7oi edhe n\u00eb vrasjen e tij n\u00eb vitin 1967), madje p\u00ebrjetoi t\u00eb ashtuquajturat \u201cluft\u00ebra\u201d t\u00eb ujit dhe gazit natyror n\u00eb vitet \u201980 dhe \u201990, kur populli u ngrit p\u00ebr t\u00eb mbrojtur burimet komb\u00ebtare.<\/span><\/p>\n<p><span>Vala e reagimeve solli n\u00eb pushtet Evo Morales n\u00eb vitin 2006, i cili propozoi t\u00eb drejtat e popujve indigjen\u00eb, drejt\u00ebsi sociale dhe kontroll t\u00eb burimeve natyrore. Pavar\u00ebsisht politikave t\u00eb rishp\u00ebrndarjes q\u00eb ndoqi, ai nuk shmangu kapjen pas pushtetit. K\u00ebshtu, n\u00eb vitin 2019, kur ai k\u00ebrkoi t\u00eb rizgjidhej p\u00ebr nj\u00eb mandat t\u00eb kat\u00ebrt radhazi, pati reagime masive popullore q\u00eb u prit\u00ebn me shtypje t\u00eb dhunshme, duke rezultuar n\u00eb dor\u00ebheqjen dhe largimin e tij. Pas nj\u00eb periudhe paq\u00ebndrueshm\u00ebrie t\u00eb fort\u00eb, Partia Demokristiane e Rodrigo Paz fitoi n\u00eb zgjedhjet e fundit n\u00eb tetor 2025.<\/span><\/p>\n<p><span>N\u00eb p\u00ebrputhje me rrethanat, n\u00eb zgjedhjet presidenciale n\u00eb Kili, vet\u00ebm dhjetorin e kaluar, politikani ultrakonservator Jos\u00e9 Antonio Caste fitoi me 58.2%, duke sh\u00ebnuar zhvendosjen m\u00eb t\u00eb madhe t\u00eb vendit n\u00eb t\u00eb djatht\u00eb q\u00eb nga r\u00ebnia e diktatur\u00ebs s\u00eb Pinochet n\u00eb vitin 1990, portretet e t\u00eb cilit u rishfaq\u00ebn midis mb\u00ebshtet\u00ebsve q\u00eb festonin fituesin\u2026<\/span><\/p>\n<p><span>Regjimi kubanez, i cili \u00ebsht\u00eb diskredituar q\u00eb nga vdekja e Fidel Castros, pritet gjithashtu t\u00eb vihet n\u00ebn presion t\u00eb r\u00ebnd\u00eb. Mund t\u00eb ket\u00eb mbetur i pal\u00ebkundur p\u00ebr m\u00eb shum\u00eb se gjasht\u00eb dekada, por, ve\u00e7an\u00ebrisht pas r\u00ebnies s\u00eb Bashkimit Sovjetik, humbi mb\u00ebshtetje t\u00eb vlefshme, e cila, e kombinuar me embargon amerikane, \u00e7oi n\u00eb nj\u00eb p\u00ebrkeq\u00ebsim t\u00eb standardeve t\u00eb jetes\u00ebs, i cili do t\u00eb intensifikohet nga humbja e naft\u00ebs nga Venezuela.<\/span><\/p>\n<p><span>Vet\u00eb Venezuela \u00ebsht\u00eb nj\u00eb rast i ve\u00e7ant\u00eb , pasi, si\u00e7 e njohin shumica, Chavez mund t\u00eb mos ket\u00eb qen\u00eb Castro, por Maduro sigurisht q\u00eb nuk ishte Chavez\u2026 Hugo Chavez, p\u00ebrve\u00e7 autoritarizmit dhe karakteristikave populiste p\u00ebr t\u00eb cilat u akuzua, solli reforma t\u00eb konsiderueshme q\u00eb nga viti 1998 me k\u00ebshilla demokratike rajonale, shtet\u00ebzim t\u00eb nd\u00ebrmarrjeve strategjikisht t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme, rritje t\u00eb shpenzimeve n\u00eb sektor\u00ebt e sh\u00ebndet\u00ebsis\u00eb dhe arsimit, programe shtet\u00ebrore t\u00eb mir\u00ebqenies dhe nj\u00eb ulje t\u00eb p\u00ebrqindjes s\u00eb popullsis\u00eb q\u00eb jetonte n\u00ebn kufirin e varf\u00ebris\u00eb. K\u00ebshtu, ruajti popullaritet t\u00eb lart\u00eb deri n\u00eb vdekjen e tij n\u00eb vitin 2013. Pasardh\u00ebsja e tij nga Nicolas Maduro e \u00e7oi vendin n\u00eb nj\u00eb kriz\u00eb institucionale dhe ekonomike me krimin, inflacionin dhe varf\u00ebrin\u00eb n\u00eb rritje dhe lirit\u00eb demokratike n\u00eb prov\u00eb.<\/span><\/p>\n<p><strong><span>Uruguai i Mujik\u00ebs<\/span><\/strong><\/p>\n<p><span>Brenda sfondit t\u00eb p\u00ebrgjithsh\u00ebm t\u00eb diktaturave t\u00eb ashpra dhe l\u00ebvizjeve revolucionare q\u00eb mor\u00ebn pushtetin, duke evoluar n\u00eb disa raste n\u00eb regjime totalitare, ka disa p\u00ebrjashtime t\u00eb ndritshme. M\u00eb qart\u00eb, ai i Uruguait , i cili u sh\u00ebnua nga kursi i Jos\u00e9 \u201cPepe\u201d Mujica, ish-guerilasit dhe presidentit t\u00eb tij nga viti 2010 deri n\u00eb vitin 2015.<\/span><\/p>\n<p><span>Mujica, i cili njihej si \u201cpresidenti m\u00eb i varf\u00ebr n\u00eb bot\u00eb\u201d sepse ai i dha pothuajse t\u00eb gjith\u00eb pag\u00ebn e tij programeve t\u00eb strehimit social, jetonte n\u00eb nj\u00eb sht\u00ebpi t\u00eb vog\u00ebl dhe drejtonte nj\u00eb makin\u00eb \u201cBeetle\u201d 10-vje\u00e7are, nd\u00ebrroi jet\u00eb n\u00eb maj 2025, duke l\u00ebn\u00eb pas nj\u00eb vend q\u00eb, nga nj\u00eb teat\u00ebr i pushtimeve dhe konflikteve koloniale q\u00eb n\u00eb vitin 1516, dhe pasi p\u00ebrjetoi luft\u00ebra t\u00eb gjata \u00e7lirimtare dhe diktatura t\u00eb ashpra, sot renditet i pari n\u00eb Amerik\u00ebn Latine n\u00eb treguesit e demokracis\u00eb, prosperitetit, korrupsionit t\u00eb ul\u00ebt, liris\u00eb s\u00eb shtypit dhe madje edhe qeverisjes elektronike.<strong> \u00a9P\u00ebrshtati n\u00eb shqip LAPSI.al<\/strong><\/span><\/p>\n<p>The post <a href=\"https:\/\/lapsi.al\/2026\/01\/16\/amerika-latine-historia-e-pergjakur-revolucionet-diktaturat-dhe-roli-i-shba\/\">Amerika Latine, historia e p\u00ebrgjakur, revolucionet, diktaturat dhe\u2026 roli i SHBA<\/a> appeared first on <a href=\"https:\/\/lapsi.al\/\">Lapsi.al<\/a>.<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>E lyer fillimisht me gjakun e popullsive indigjene dhe m\u00eb von\u00eb t\u00eb pothuajse t\u00eb gjith\u00eb popujve t\u00eb saj. Kjo \u00ebsht\u00eb Historia e Amerik\u00ebs Latine. Nj\u00eb histori plot pushtime dhe konflikte koloniale, luft\u00ebra t\u00eb gjata \u00e7lirimtare, diktatura t\u00eb ashpra ushtarake, l\u00ebvizje revolucionare q\u00eb n\u00eb disa raste mbizot\u00ebruan, por n\u00eb pak soll\u00ebn pranver\u00ebn. Ky \u201claborator\u201d i gjer\u00eb [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":0,"featured_media":64500,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-64499","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-uncategorized"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/zennihost.com\/test\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/64499","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/zennihost.com\/test\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/zennihost.com\/test\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/zennihost.com\/test\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=64499"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/zennihost.com\/test\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/64499\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/zennihost.com\/test\/wp-json\/wp\/v2\/media\/64500"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/zennihost.com\/test\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=64499"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/zennihost.com\/test\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=64499"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/zennihost.com\/test\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=64499"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}