{"id":61398,"date":"2025-12-31T12:48:32","date_gmt":"2025-12-31T12:48:32","guid":{"rendered":"https:\/\/zennihost.com\/test\/2025\/12\/31\/a-kane-qente-nje-shqise-te-gjashte-per-termetet-e-rrezikun-ja-cfare-eshte-vertetuar-shkencerisht-2\/"},"modified":"2025-12-31T12:48:32","modified_gmt":"2025-12-31T12:48:32","slug":"a-kane-qente-nje-shqise-te-gjashte-per-termetet-e-rrezikun-ja-cfare-eshte-vertetuar-shkencerisht-2","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/zennihost.com\/test\/2025\/12\/31\/a-kane-qente-nje-shqise-te-gjashte-per-termetet-e-rrezikun-ja-cfare-eshte-vertetuar-shkencerisht-2\/","title":{"rendered":"A kan\u00eb qent\u00eb nj\u00eb \u201cshqis\u00eb t\u00eb gjasht\u00eb\u201d p\u00ebr t\u00ebrmetet e rrezikun? Ja \u00e7far\u00eb \u00ebsht\u00eb v\u00ebrtetuar shkenc\u00ebrisht"},"content":{"rendered":"<p>Qent\u00eb i ndiejn\u00eb fatkeq\u00ebsit\u00eb paraprakisht \u2013 a \u00ebsht\u00eb ky nj\u00eb mit apo aft\u00ebsi e matshme? Hulumtimet tregojn\u00eb se \u00e7far\u00eb mund t\u00eb b\u00ebjn\u00eb n\u00eb t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb shqisat e tyre dhe si mediat sociale inkurajojn\u00eb besimin n\u00eb mbinatyrshmen.<\/p>\n<p>Qent\u00eb q\u00eb i nxjerrin njer\u00ebzit e tyre nga makinat sekonda para nj\u00eb aksidenti ose, si engj\u00ebj mbrojt\u00ebs, i nxjerrin ata nga zona t\u00eb tjera t\u00eb rrezikshme: video t\u00eb panum\u00ebrta t\u00eb t\u00eb ashtuquajturve \u201cqen mrekulli\u201d po qarkullojn\u00eb n\u00eb mediat sociale \u2013 t\u00eb inskenuara n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb p\u00ebrsosur dhe t\u00eb gjeneruara gjithnj\u00eb e m\u00eb shum\u00eb nga inteligjenca artificiale. Por \u00e7far\u00eb thon\u00eb t\u00eb dh\u00ebnat dhe studimet? A kan\u00eb qent\u00eb v\u00ebrtet nj\u00eb shqis\u00eb t\u00eb gjasht\u00eb magjike \u2013 apo \u201csuperfuqit\u00eb\u201d e tyre jan\u00eb vet\u00ebm biologji plus projeksion njer\u00ebzor i d\u00ebshirave?<\/p>\n<p>Miti i qenit mrekulli: pse duam t\u00eb besojm\u00eb<\/p>\n<p>Videot spektakolare t\u00eb shp\u00ebtimit t\u00eb inskenuara n\u00eb mediat sociale arrijn\u00eb miliona shikime \u2013 skena reale, klipe t\u00eb montuara me mjesht\u00ebri dhe, gjithnj\u00eb e m\u00eb shum\u00eb me inteligjenc\u00eb artificiale. Algoritmet shp\u00ebrblejn\u00eb emocionin n\u00eb vend t\u00eb provave: raste individuale, emocionalisht t\u00eb fuqishme shtypin situata t\u00eb panum\u00ebrta n\u00eb t\u00eb cilat nuk ndodh asgj\u00eb e pazakont\u00eb.<\/p>\n<p>Efekti psikologjik \u00ebsht\u00eb si m\u00eb posht\u00eb: njer\u00ebzit kujtojn\u00eb sjelljen e nj\u00eb qeni para nj\u00eb aksidenti, por harrojn\u00eb t\u00eb gjitha rastet kur qenireagoi n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb ngjashme, dhe asgj\u00eb nuk ndodhi m\u00eb pas.<\/p>\n<p>A kan\u00eb qent\u00eb nj\u00eb \u201cshqis\u00eb t\u00eb gjasht\u00eb\u201d<br \/>\nQent\u00eb shpesh angazhohen n\u00eb rastet emergjence<br \/>\nD\u00ebshira p\u00ebr t\u00eb par\u00eb nj\u00eb lidhje t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb me kafsh\u00ebn e vet dhe aft\u00ebsit\u00eb e saj unike si di\u00e7ka t\u00eb jasht\u00ebzakonshme e b\u00ebn besimin m\u00eb t\u00ebrheq\u00ebs emocionalisht sesa shpjegimet e matura t\u00eb ofruara nga biologjia dhe psikologjia e perceptimit.<\/p>\n<p>Supershqisat e qenve: d\u00ebgjimi, nuhatja, prekja<\/p>\n<p>Qent\u00eb kan\u00eb shqisa q\u00eb jan\u00eb shum\u00eb m\u00eb superiore se njer\u00ebzit: ata mund t\u00eb d\u00ebgjojn\u00eb frekuenca duksh\u00ebm m\u00eb t\u00eb larta, jan\u00eb jasht\u00ebzakonisht t\u00eb ndjesh\u00ebm ndaj dridhjeve, ndryshimeve n\u00eb presionin e ajrit dhe motit, dhe shqisa e tyre e nuhatjes \u00ebsht\u00eb rreth 10,000 deri n\u00eb 100,000 her\u00eb m\u00eb e zhvilluar se njer\u00ebzit.<\/p>\n<p>Studimet mbi epilepsin\u00eb, diabetin dhe kancerin tregojn\u00eb se ata mund t\u00eb regjistrojn\u00eb ndryshimet m\u00eb t\u00eb vogla biokimike n\u00eb trup \u2013 p\u00ebr shembull n\u00eb djers\u00eb ose n\u00eb ajrin e nxjerr\u00eb nga frym\u00ebmarrja. Ata gjithashtu v\u00ebrejn\u00eb ndryshime minimale n\u00eb sjelljen dhe emocionet e njer\u00ebzve t\u00eb tyre: tensioni i muskujve, ritmi i frym\u00ebmarrjes, aroma e stresit.<\/p>\n<p>N\u00eb nj\u00eb studim nga Neil Powell i Universitetit Mbret\u00ebror n\u00eb Belfast, 19 qen\u00eb familjar\u00eb reaguan ndjesh\u00ebm ndryshe ndaj mostrave t\u00eb djers\u00ebs nga pacient\u00ebt epileptik\u00eb n\u00eb faz\u00ebn menj\u00ebher\u00eb para nj\u00eb krize sesa ndaj mostrave kontrolluese \u2013 duke treguar pranin\u00eb e molekulave specifike. As qent\u00eb ndihm\u00ebs p\u00ebr diabetin apo kancerin nuk mb\u00ebshteten te mbinatyrorja, por te sinjalet fiziologjike si rrahjet e zemr\u00ebs, ritmi i frym\u00ebmarrjes, hormonet e stresit dhe t\u00eb ashtuquajturat modele VOC (p\u00ebrb\u00ebr\u00ebs organik\u00eb t\u00eb paq\u00ebndruesh\u00ebm) \u2013 kombinime tipike t\u00eb molekulave organike q\u00eb pasqyrojn\u00eb gjendjen sh\u00ebndet\u00ebsore t\u00eb nj\u00eb personi.<\/p>\n<p>\u00c7far\u00eb \u00ebsht\u00eb v\u00ebrtetuar shkenc\u00ebrisht<\/p>\n<p>Psikologu kanadez Stanley Coren i Universitetit British Columbia konsiderohet nj\u00eb pionier n\u00eb k\u00ebrkimin e qenve. Ai ka studiuar sjelljen, inteligjenc\u00ebn dhe marr\u00ebdh\u00ebnien e tyre midis njer\u00ebzve dhe qenve p\u00ebr dekada.<\/p>\n<p>Coren zhvilloi \u201cIndeksin Stanley Coren\u201d t\u00eb em\u00ebruar sipas tij p\u00ebr t\u00eb vler\u00ebsuar inteligjenc\u00ebn e racave t\u00eb ndryshme t\u00eb qenve. Studimet e tij tregojn\u00eb se qent\u00eb mesatar\u00eb kuptojn\u00eb deri n\u00eb 165 fjal\u00eb, dhe ve\u00e7an\u00ebrisht ata inteligjent\u00eb deri n\u00eb 250 \u2013 q\u00eb \u00ebsht\u00eb e krahasueshme me aft\u00ebsit\u00eb njoh\u00ebse t\u00eb nj\u00eb f\u00ebmije dy vje\u00e7 e gjysm\u00eb.<\/p>\n<p>P\u00ebr DW, Koren shpjegon sjelljen e disa qenve para fatkeq\u00ebsive me biologjin\u00eb e tyre: \u201cShum\u00eb nga k\u00ebto histori p\u00ebr qent\u00eb q\u00eb parashikojn\u00eb fatkeq\u00ebsi ose aksidente duken mbinatyrore, por shumica e tyre mund t\u00eb shpjegohen nga shqisat e tyre t\u00eb jasht\u00ebzakonshme.\u201d<\/p>\n<p>A kan\u00eb qent\u00eb nj\u00eb \u201cshqis\u00eb t\u00eb gjasht\u00eb\u201d<\/p>\n<p>Sjellja n\u00eb koh\u00ebt e t\u00ebrmeteve<\/p>\n<p>Sipas Koren, p\u00ebr shembull, para nj\u00eb t\u00ebrmeti, do t\u00eb ishin n\u00eb gjendje t\u00eb d\u00ebgjonin tingujt e par\u00eb t\u00eb \u00e7arjes s\u00eb shk\u00ebmbinjve \u2013 tinguj q\u00eb jan\u00eb shum\u00eb m\u00eb lart se kufiri i d\u00ebgjimit njer\u00ebzor.<\/p>\n<p>Ata gjithashtu ndiejn\u00eb burimet e nxeht\u00ebsis\u00eb \u201csi nj\u00eb sensor infra t\u00eb kuq\u201d, dhe madje edhe paq\u00ebndrueshm\u00ebria ose dridhjet m\u00eb t\u00eb vogla n\u00eb tok\u00eb regjistrohen n\u00ebp\u00ebrmjet receptor\u00ebve t\u00eb holl\u00eb midis putrave t\u00eb tyre. Kjo do t\u00eb thot\u00eb q\u00eb nj\u00eb qen mund t\u00eb b\u00ebhet i shqet\u00ebsuar pak para se nj\u00eb ur\u00eb t\u00eb filloj\u00eb t\u00eb l\u00ebkundet ose nj\u00eb automjet n\u00eb nj\u00eb rrug\u00eb t\u00eb lag\u00ebsht t\u00eb filloj\u00eb t\u00eb rr\u00ebshqas\u00eb, shkruan Koren n\u00eb nj\u00eb email p\u00ebr DW.<\/p>\n<p>Ajo q\u00eb duket si nj\u00eb \u201cshqis\u00eb e gjasht\u00eb\u201d \u00ebsht\u00eb n\u00eb fakt kryesisht nj\u00eb avantazh fiziologjik: nj\u00eb qen reagon m\u00eb her\u00ebt ndaj stimujve q\u00eb jan\u00eb tashm\u00eb real\u00eb, por q\u00eb ne ende nuk i ndiejm\u00eb.<\/p>\n<p>Kafsh\u00ebt midis mitit dhe realitetit<\/p>\n<p>Kafsh\u00ebt e tjera gjithashtu kan\u00eb shqisa shum\u00eb m\u00eb t\u00eb zhvilluara se njer\u00ebzit. Ekipi i Martin Wikelsky n\u00eb Institutin Max Planck p\u00ebr Biologjin\u00eb e Sjelljes n\u00eb Itali ka pajisur lop\u00eb, dele dhe qen me sensor\u00eb dhe ka regjistruar nj\u00eb rritje t\u00eb konsiderueshme t\u00eb aktivitetit para disa t\u00ebrmeteve \u2013 ve\u00e7an\u00ebrisht tek kafsh\u00ebt n\u00eb stalla.<\/p>\n<p>Me sa duket, ata reagojn\u00eb ndaj mikro-t\u00ebrmeteve, infratingujve ose efekteve elektrike n\u00eb shtresat e shk\u00ebmbinjve. \u201cNuk \u00ebsht\u00eb nj\u00eb paralajm\u00ebrim, por nj\u00eb reagim ndaj stimujve fizik\u00eb\u201d, shpjegoi Wikelski n\u00eb nj\u00eb p\u00ebrgjigje me shkrim p\u00ebr DW.<\/p>\n<p>Megjithat\u00eb, nga kjo nuk mund t\u00eb b\u00ebhen parashikime t\u00eb besueshme. \u201cQent\u00eb sigurisht q\u00eb mund t\u00eb b\u00ebjn\u00eb shum\u00eb, por t\u00eb paralajm\u00ebrojn\u00eb p\u00ebr aksidente rrugore m\u00eb duket praktikisht e pamundur \u2013 p\u00ebrve\u00e7 ndoshta kur b\u00ebhet fjal\u00eb p\u00ebr nervozizmin e pronarit, i cili mund t\u00eb \u00e7oj\u00eb n\u00eb aksidente\u201d, thot\u00eb Wikelski.<\/p>\n<p>P\u00ebr t\u00eb ndar\u00eb mitet nga aft\u00ebsit\u00eb reale, thekson studiuesi, nevojiten t\u00eb dh\u00ebna: \u201cAnekdota t\u00eb tilla do t\u00eb duhej t\u00eb verifikoheshin duke p\u00ebrdorur transmetues te kafsh\u00ebt \u2013 si\u00e7 b\u00ebm\u00eb n\u00eb studimet tona p\u00ebr t\u00ebrmetet dhe shp\u00ebrthimet vullkanike.\u201d<\/p>\n<p>Pse qent\u00eb nuk mund t\u00eb parashikojn\u00eb aksidentet rrugore<\/p>\n<p>Nuk ka studime t\u00eb besueshme q\u00eb v\u00ebrtetojn\u00eb se qent\u00eb mund t\u2019i ndiejn\u00eb ato paraprakisht p\u00ebr aksidentet e p\u00ebrditshme \u2013 aksidente rrugore, zjarre ose aksidente t\u00eb papritura.<\/p>\n<p>Anekdotat e cituara shpesh zakonisht mund t\u00eb shpjegohen me rast\u00ebsi, retrospektiv\u00eb ose reagime t\u00eb ndjeshme ndaj stimujve aktual\u00eb.<\/p>\n<p>Qent\u00eb mund t\u00eb dallojn\u00eb zhurma t\u00eb pazakonta, goma q\u00eb k\u00ebrcasin, gjurm\u00eb tymi ose nervozizmin e pronarit t\u00eb tyre \u2013 sekonda para se k\u00ebta faktor\u00eb t\u00eb b\u00ebhen t\u00eb duksh\u00ebm. N\u00ebse qeni m\u00eb pas tregon sjellje stresuese me reagime t\u00eb ndryshme, m\u00eb pas \u00ebsht\u00eb e leht\u00eb ta shnd\u00ebrrosh at\u00eb n\u00eb nj\u00eb \u201cparalajm\u00ebrim paraprak\u201d.\/DW<\/p>\n<p>The post <a href=\"https:\/\/lexo.al\/2025\/12\/a-kane-qente-nje-shqise-te-gjashte-per-termetet-e-rrezikun-ja-cfare-eshte-vertetuar-shkencerisht\/\">A kan\u00eb qent\u00eb nj\u00eb \u201cshqis\u00eb t\u00eb gjasht\u00eb\u201d p\u00ebr t\u00ebrmetet e rrezikun? Ja \u00e7far\u00eb \u00ebsht\u00eb v\u00ebrtetuar shkenc\u00ebrisht<\/a> appeared first on <a href=\"https:\/\/lexo.al\/\">www.lexo.al<\/a>.<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Qent\u00eb i ndiejn\u00eb fatkeq\u00ebsit\u00eb paraprakisht \u2013 a \u00ebsht\u00eb ky nj\u00eb mit apo aft\u00ebsi e matshme? Hulumtimet tregojn\u00eb se \u00e7far\u00eb mund t\u00eb b\u00ebjn\u00eb n\u00eb t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb shqisat e tyre dhe si mediat sociale inkurajojn\u00eb besimin n\u00eb mbinatyrshmen. Qent\u00eb q\u00eb i nxjerrin njer\u00ebzit e tyre nga makinat sekonda para nj\u00eb aksidenti ose, si engj\u00ebj mbrojt\u00ebs, i nxjerrin [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":0,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-61398","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-uncategorized"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/zennihost.com\/test\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/61398","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/zennihost.com\/test\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/zennihost.com\/test\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/zennihost.com\/test\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=61398"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/zennihost.com\/test\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/61398\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/zennihost.com\/test\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=61398"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/zennihost.com\/test\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=61398"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/zennihost.com\/test\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=61398"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}