{"id":59265,"date":"2025-12-20T18:48:42","date_gmt":"2025-12-20T18:48:42","guid":{"rendered":"https:\/\/zennihost.com\/test\/2025\/12\/20\/big-brother-po-vjen\/"},"modified":"2025-12-20T18:48:42","modified_gmt":"2025-12-20T18:48:42","slug":"big-brother-po-vjen","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/zennihost.com\/test\/2025\/12\/20\/big-brother-po-vjen\/","title":{"rendered":"Big Brother po vjen"},"content":{"rendered":"<p>Nga Fiona Kopali<\/p>\n<p>N\u00eb romanin 1984, George Orwell-i nd\u00ebrtoi nj\u00eb arkitektur\u00eb t\u00eb plot\u00eb v\u00ebzhgimi, ku shteti kontrollon \u00e7do aspekt t\u00eb jet\u00ebs p\u00ebrmes Big Brother. V\u00ebzhgimi ndodh me an\u00eb t\u00eb tele-ekraneve n\u00eb \u00e7do sht\u00ebpi e hap\u00ebsir\u00eb publike, q\u00eb transmetojn\u00eb dhe nj\u00ebkoh\u00ebsisht regjistrojn\u00eb qytetar\u00ebt n\u00eb jet\u00ebn e tyre t\u00eb p\u00ebrditshme, duke u kontrolluar jo vet\u00ebm l\u00ebvizjet, po edhe mendimet. \u00c7do mendim q\u00eb bie ndesh me Big Brother, konsiderohet krim.<\/p>\n<p>N\u00eb fundvitin e 1983, bota po priste vitin simbolik 1984 dhe revista Time publikoi nj\u00eb artikull[1] n\u00eb t\u00eb cilin shkruhej me alarm se si po qarkullonin qindra konferenca, ese, dokumentar\u00eb dhe analiza p\u00ebr t\u00eb kuptuar realitetin e nj\u00eb bote q\u00eb po i afrohej vizionit t\u00eb Orwell-it, duke treguar sa thell\u00eb 1984 kishte dep\u00ebrtuar n\u00eb vet\u00ebdijen publike si paralajm\u00ebrim p\u00ebr cenimin e lirive. Kjo val\u00eb reflektimi tregonte se frika nga nj\u00eb mbik\u00ebqyrje e padukshme ishte e pranishme shum\u00eb m\u00eb p\u00ebrpara epok\u00ebs s\u00eb platformave digjitale.<\/p>\n<p>N\u00eb prag t\u00eb 2026, askush nuk t\u00eb njofton m\u00eb se je n\u00ebn v\u00ebzhgim. Nuk ka njoftime distopike si n\u00eb 1984 ose n\u00eb reality show q\u00eb kujtojn\u00eb banor\u00ebt se Big Brother po i v\u00ebzhgon. Ne kemi celularin me aplikacione q\u00eb na i ofrojn\u00eb falas, me algoritmet e pafundme q\u00eb gjurmojn\u00eb, p\u00ebrpunojn\u00eb dhe parashikojn\u00eb \u00e7do veprim tonin.<\/p>\n<p>Australia \u00ebsht\u00eb b\u00ebr\u00eb shteti i par\u00eb q\u00eb ka nisur t\u00eb k\u00ebrkoj\u00eb identifikimin e mosh\u00ebs s\u00eb p\u00ebrdoruesve t\u00eb rrjeteve sociale, n\u00eb em\u00ebr t\u00eb mbrojtjes s\u00eb t\u00eb miturve nga p\u00ebrmbajtja e d\u00ebmshme, duke i larguar ata nga platformat. N\u00eb fjal\u00ebn e Ministres s\u00eb Komunikimeve t\u00eb Australis\u00eb, teksa shpjegonte si platformat duhet t\u00eb mbyllin llogarit\u00eb e t\u00eb miturve, tha edhe se t\u00eb rriturit nuk kan\u00eb nevoj\u00eb p\u00ebr verifikim moshe sepse platformat \u201ckan\u00eb mjaftuesh\u00ebm t\u00eb dh\u00ebna p\u00ebr ta n\u00ebnkuptuar mosh\u00ebn\u201d. Kjo deklarat\u00eb do t\u00eb ndizte alarm global, n\u00ebse p\u00ebrdoruesit nuk do ta kalonin si nj\u00eb video m\u00eb shum\u00eb q\u00eb shohin online. N\u00ebse nj\u00eb platform\u00eb mund ta mbyll\u00eb llogarin\u00eb sepse di mosh\u00ebn t\u00ebnde pa ia th\u00ebn\u00eb, \u00e7far\u00eb tjet\u00ebr di?<\/p>\n<p>N\u00eb vend q\u00eb t\u00eb kufizojn\u00eb survejimin, politika t\u00eb tilla e rrisin. Platformat argumentojn\u00eb se \u201ckan\u00eb tashm\u00eb mjaftuesh\u00ebm t\u00eb dh\u00ebna p\u00ebr t\u00eb gjetur mosh\u00ebn e p\u00ebrdoruesve\u201d, duke pranuar faktin q\u00eb analizat e tyre t\u00eb sjelljes jan\u00eb aq t\u00eb avancuara sa mjaftojn\u00eb p\u00ebr t\u00eb deduktuar identitetin, pa pasur nevoj\u00eb p\u00ebr dokumente. Ky \u00ebsht\u00eb nj\u00eb p\u00ebrshkall\u00ebzim i modelit t\u00eb Orwell-it: n\u00eb 1984 survejimi b\u00ebhet n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb detyruar, kurse sot b\u00ebhet n\u00eb em\u00ebr t\u00eb siguris\u00eb.<\/p>\n<p>Ky \u00ebsht\u00eb thelbi i problemit, q\u00eb nuk jemi ne q\u00eb u japim t\u00eb dh\u00ebna platformave, jan\u00eb platformat q\u00eb i nxjerrin ato prej nesh. Dhe shpesh, pa dijenin\u00eb ton\u00eb, pa p\u00eblqimin ton\u00eb t\u00eb shprehur dhe p\u00ebrmes metodave q\u00eb ligji nuk i rregullon ende.<\/p>\n<p>Ata din\u00eb p\u00ebr ne m\u00eb shum\u00eb se\u00e7 mund ta marrim me mend. Sipas Aktit Evropian t\u00eb Sh\u00ebrbimeve Digjitale (DSA), Very Large Online Platforms (VLOPs) jan\u00eb platformat e m\u00ebdha me mbi 45 milion\u00eb p\u00ebrdorues aktiv\u00eb n\u00eb BE. K\u00ebtu p\u00ebrfshihen Meta, TikTok, Google, X, Amazon, Snapchat, q\u00eb p\u00ebrdorin teknologji t\u00eb avancuara t\u00eb profilizimit, duke p\u00ebrpunuar sjelljet tona, vendndodhjen e sakt\u00eb, rrjetin shoq\u00ebror e familjar, fotografit\u00eb me tiparet e fytyr\u00ebs, madje edhe gjendjen psikologjike.<\/p>\n<p>Algoritmet krijojn\u00eb t\u00eb dh\u00ebna t\u00eb n\u00ebnkuptuara, q\u00eb ne nuk i kemi dh\u00ebn\u00eb kurr\u00eb, por q\u00eb platforma i \u201cmendon\u201d ose i hamend\u00ebson p\u00ebr ne. Ligj\u00ebrisht, sipas Rregullores Evropiane p\u00ebr Mbrojtjen e t\u00eb Dh\u00ebnave Personale (GDPR), k\u00ebto jan\u00eb t\u00eb dh\u00ebna personale dhe shpesh p\u00ebrfshijn\u00eb edhe kategori t\u00eb ndjeshme: prirjet politike, orientimi seksual, sh\u00ebndeti, t\u00eb cilat ne nuk ia kemi dh\u00ebn\u00eb asnj\u00ebher\u00eb platformave, por ato duket se i kan\u00eb. K\u00ebto t\u00eb dh\u00ebna nuk mund t\u2019i shohim, nuk mund t\u2019i korrigjojm\u00eb, shpesh as nuk e dim\u00eb se ekzistojn\u00eb.<\/p>\n<p>Si\u00e7 e quan Umberto Eco librin 1984, shum\u00eb prej elementeve t\u00eb tij nuk jan\u00eb profeci, por histori. Rreth tre t\u00eb kat\u00ebrtat e romanit, sipas tij, p\u00ebrshkruajn\u00eb mekanizma t\u00eb kontrollit q\u00eb ekzistojn\u00eb prej koh\u00ebsh n\u00eb forma t\u00eb ndryshme. Kjo e b\u00ebn vepr\u00ebn nj\u00eb manual kritik, jo p\u00ebr t\u2019i par\u00eb k\u00ebto fenomene si fantazi distopike, por si struktura konkrete t\u00eb pushtetit q\u00eb shfaqen sa her\u00eb informacioni grumbullohet n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb pakontrolluar. Eco argumenton se vet\u00ebm nj\u00eb pjes\u00eb e vog\u00ebl e romanit \u00ebsht\u00eb v\u00ebrtet\u00eb utopi, por kjo pjes\u00eb e vog\u00ebl \u00ebsht\u00eb vendimtare, sepse tregon se deri ku mund t\u00eb shkoj\u00eb logjika e survejimit, n\u00ebse nuk frenohet me mekanizma t\u00eb fort\u00eb ligjor\u00eb dhe institucional\u00eb.<\/p>\n<p>Mendimi i Eco-s vlen p\u00ebr debatin aktual, ku platformat dhe qeverit\u00eb e thon\u00eb hapur se \u201ce din\u00eb\u201d mosh\u00ebn e p\u00ebrdoruesit pa verifikim t\u00eb drejtp\u00ebrdrejt\u00eb, q\u00eb krijon nj\u00eb sistem informacioni t\u00eb ngjash\u00ebm me at\u00eb t\u00eb Orwell-it, teknologji q\u00eb nuk k\u00ebrkon domosdoshm\u00ebrisht mbik\u00ebqyrje t\u00eb hapur, sepse nd\u00ebrtohet mbi supozimin se sjellja e individit \u00ebsht\u00eb gjithmon\u00eb e lexueshme dhe e kontrollueshme.<\/p>\n<p>Shqip\u00ebria ka hyr\u00eb n\u00eb proces harmonizimi me kuadrin evropian t\u00eb mbrojtjes s\u00eb t\u00eb dh\u00ebnave, si pjes\u00eb e detyrimeve p\u00ebr afrim me GDPR dhe zbatimin praktik t\u00eb k\u00ebrkesave t\u00eb DSA n\u00eb tregun e brendsh\u00ebm digjital.<\/p>\n<p>Ligji i ri shqiptar p\u00ebr mbrojtjen e t\u00eb dh\u00ebnave personale synon t\u00eb forcoj\u00eb t\u00eb drejtat e qytetar\u00ebve mbi transparenc\u00ebn, kontrollin dhe p\u00ebrdorimin e t\u00eb dh\u00ebnave. Por ligji, si \u00e7do kuad\u00ebr tjet\u00ebr europian, mes shum\u00eb sfidave, ka edhe si t\u00eb kontrolloj\u00eb t\u00eb dh\u00ebnat e n\u00ebnkuptuara, t\u00eb cilat nuk i japim vet\u00eb, por q\u00eb krijohen automatikisht nga platformat, sepse fokusohen kryesisht tek t\u00eb dh\u00ebnat q\u00eb individi jep (explicit data), jo tek ato q\u00eb krijohen automatikisht (inferred data).<\/p>\n<p>As GDPR, as DSA, dhe ende as ligji shqiptar nuk ofrojn\u00eb nj\u00eb mekaniz\u00ebm t\u00eb qart\u00eb dhe efektiv. M\u00eb shum\u00eb se ligji, nuk ekziston praktika p\u00ebr ndalimin e profilizimit t\u00eb fsheht\u00eb, kufizimin e algoritmeve, transparenc\u00ebn p\u00ebr t\u00eb dh\u00ebnat e n\u00ebnkuptuara, ndalimin e nd\u00ebrhyrjeve t\u00eb cilat mund t\u00eb \u00e7ojn\u00eb n\u00eb diskriminim, manipulim politik ose cenim t\u00eb autonomis\u00eb personale.<\/p>\n<p>DSA paralajm\u00ebron qart\u00eb se platformat nuk mund t\u00eb mbledhin \u201cm\u00eb shum\u00eb t\u00eb dh\u00ebna sesa \u00ebsht\u00eb e nevojshme\u201d p\u00ebr sigurin\u00eb e p\u00ebrdoruesve, p\u00ebrfshir\u00eb verifikimin e mosh\u00ebs. Por n\u00ebse platformat tashm\u00eb \u201cdin\u00eb mjaftuesh\u00ebm\u201d p\u00ebr ne p\u00ebr ta n\u00ebnkuptuar mosh\u00ebn, kjo do t\u00eb thot\u00eb se \u00ebsht\u00eb mbledhur shum\u00eb m\u00eb tep\u00ebr sesa lejon ligji.<\/p>\n<p>Nd\u00ebrkoh\u00eb, Britania e Madhe ka p\u00ebrshtatur GDPR n\u00eb Ligjin e brendsh\u00ebm p\u00ebr Sigurin\u00eb Online, ligj t\u00eb cilin e kam studiuar gjer\u00ebsisht si disertacion t\u00eb studimeve t\u00eb mia master n\u00eb Lond\u00ebr, u jep autoriteteve fuqin\u00eb t\u00eb k\u00ebrkojn\u00eb t\u00eb dh\u00ebna sistemike nga platformat, p\u00ebrfshir\u00eb edhe modele t\u00eb bazuara n\u00eb inferenca t\u00eb sjelljes.<\/p>\n<p>Shembujt n\u00ebp\u00ebr bot\u00eb tregojn\u00eb se ekziston nj\u00eb ekosistem i rreziksh\u00ebm p\u00ebr t\u00eb dh\u00ebnat personale: platformat profilizojn\u00eb, qeverit\u00eb k\u00ebrkojn\u00eb akses, n\u00eb fund krijohet nj\u00eb Big Brother i paduksh\u00ebm.<\/p>\n<p>Shqip\u00ebria ka nj\u00eb histori t\u00eb dhimbshme t\u00eb kontrollit t\u00eb individ\u00ebve dhe t\u00eb shoq\u00ebris\u00eb nga regjimi komunist, prandaj rreziku q\u00eb platformat mund t\u2019i japin shtetit akses duhet t\u00eb merret shum\u00eb seriozisht, n\u00eb nj\u00eb vend si i yni ku liria e medias \u00ebsht\u00eb e brisht\u00eb. Profilizimi i paduksh\u00ebm i qytetar\u00ebve midis platformave dhe shtetit p\u00ebrb\u00ebn nj\u00eb rrezik real p\u00ebr demokracin\u00eb, autonomin\u00eb personale dhe marr\u00ebdh\u00ebnien midis individit dhe pushtetit. Platformat dhe shtetet bashk\u00ebrisht do t\u00eb krijojn\u00eb nj\u00eb arkitektur\u00eb t\u00eb re t\u00eb survejimi modern, shum\u00eb m\u00eb t\u00eb fuqishme se ajo q\u00eb Orwell-i arriti t\u00eb imagjinonte.<\/p>\n<p>Nuk po hyjm\u00eb n\u00eb nj\u00eb bot\u00eb orwelliane, ne jemi tashm\u00eb n\u00eb t\u00eb. Por ndryshe nga personazhet e romaneve distopike, apo VIP-at q\u00eb me vullnet t\u00eb plot\u00eb hyjn\u00eb si banor\u00eb n\u00eb sht\u00ebpin\u00eb m\u00eb t\u00eb v\u00ebzhguar n\u00eb Shqip\u00ebri, ne kemi nj\u00eb mund\u00ebsi t\u00eb k\u00ebrkojm\u00eb kontroll mbi t\u00eb dh\u00ebnat tona. Kur drejtuesit e platformave marrin pjes\u00eb n\u00eb gala private me drejtues shtetesh si Donald Trump dhe Mbreti Charles III, ata tregojn\u00eb se kan\u00eb fuqi m\u00eb tep\u00ebr se financiare. Manjat\u00ebt e teknologjis\u00eb jan\u00eb tashm\u00eb aktor\u00eb gjeopolitik\u00eb, q\u00eb ndikojn\u00eb vendimmarrjen e politikan\u00ebve, duke ofruar survejimin e heshtur t\u00eb qytetar\u00ebve.<\/p>\n<p>P\u00ebr t\u00eb mos u frik\u00ebsuar nga kjo e tashme, duhet th\u00ebn\u00eb se nuk \u00ebsht\u00eb armik teknologjia, po mungesa e rregullimit dhe mungesa e kontrollit. N\u00eb epok\u00ebn ku t\u00eb dh\u00ebnat jan\u00eb pushtet, qytetar\u00ebt shqiptar\u00eb dhe europian\u00eb duhet t\u00eb k\u00ebrkojn\u00eb q\u00eb ky pushtet t\u00eb jet\u00eb i balancuar, i rregulluar dhe i drejt\u00eb, p\u00ebrndryshe, Big Brother do t\u00eb ket\u00eb m\u00eb shum\u00eb fytyra sesa mund ta imagjinonte Orwell-i. (Peizazhe.com)<\/p>\n<p>The post <a href=\"https:\/\/lexo.al\/2025\/12\/big-brother-po-vjen\/\">Big Brother po vjen<\/a> appeared first on <a href=\"https:\/\/lexo.al\/\">www.lexo.al<\/a>.<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Nga Fiona Kopali N\u00eb romanin 1984, George Orwell-i nd\u00ebrtoi nj\u00eb arkitektur\u00eb t\u00eb plot\u00eb v\u00ebzhgimi, ku shteti kontrollon \u00e7do aspekt t\u00eb jet\u00ebs p\u00ebrmes Big Brother. V\u00ebzhgimi ndodh me an\u00eb t\u00eb tele-ekraneve n\u00eb \u00e7do sht\u00ebpi e hap\u00ebsir\u00eb publike, q\u00eb transmetojn\u00eb dhe nj\u00ebkoh\u00ebsisht regjistrojn\u00eb qytetar\u00ebt n\u00eb jet\u00ebn e tyre t\u00eb p\u00ebrditshme, duke u kontrolluar jo vet\u00ebm l\u00ebvizjet, po [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":0,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-59265","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-uncategorized"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/zennihost.com\/test\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/59265","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/zennihost.com\/test\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/zennihost.com\/test\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/zennihost.com\/test\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=59265"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/zennihost.com\/test\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/59265\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/zennihost.com\/test\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=59265"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/zennihost.com\/test\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=59265"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/zennihost.com\/test\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=59265"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}