{"id":48277,"date":"2025-10-23T18:20:21","date_gmt":"2025-10-23T18:20:21","guid":{"rendered":"https:\/\/zennihost.com\/test\/2025\/10\/23\/del-raporti-vdekjet-nga-ajri-i-ndotur-ne-shqiperi-3-here-me-te-larta-se-ne-be\/"},"modified":"2025-10-23T18:20:21","modified_gmt":"2025-10-23T18:20:21","slug":"del-raporti-vdekjet-nga-ajri-i-ndotur-ne-shqiperi-3-here-me-te-larta-se-ne-be","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/zennihost.com\/test\/2025\/10\/23\/del-raporti-vdekjet-nga-ajri-i-ndotur-ne-shqiperi-3-here-me-te-larta-se-ne-be\/","title":{"rendered":"Del RAPORTI\/ Vdekjet nga ajri i ndotur n\u00eb Shqip\u00ebri, 3 her\u00eb m\u00eb t\u00eb larta se n\u00eb BE"},"content":{"rendered":"<p><span>Ndotja e ajrit po p\u00ebrkeq\u00ebson sh\u00ebndetin global, duke u b\u00ebr\u00eb nj\u00eb nga k\u00ebrc\u00ebnimet m\u00eb serioze p\u00ebr mir\u00ebqenien e njer\u00ebzve, sipas raportit m\u00eb t\u00eb fundit <a href=\"https:\/\/www.healtheffects.org\/announcements\/new-state-global-air-2025-report-shows-nearly-nine-ten-global-air-pollution-deaths-are\">State of Global Air<\/a> (SoGA 2025). Raporti tregon se Shqip\u00ebria renditet nd\u00ebr vendet me shkall\u00eb t\u00eb lart\u00eb t\u00eb vdekshm\u00ebris\u00eb nga ndotja e ajrit, gati tre her\u00eb m\u00eb shum\u00eb se mesatarja e Bashkimit Evropian. <\/span><\/p>\n<p><span>Po ashtu, 1 n\u00eb 3 vdekje nga demenca n\u00eb vend lidhet me ekspozimin ndaj ajrit t\u00eb ndotur, nj\u00eb tregues alarmues p\u00ebr ndikimin e ndotjes n\u00eb sh\u00ebndetin publik.<\/span><\/p>\n\n<p><span>Shqip\u00ebria p\u00ebrballet me nj\u00eb kriz\u00eb sh\u00ebndet\u00ebsore alarmante: mbi 2,300 vdekje n\u00eb vit nga ndotja e ajrit, me nj\u00eb norm\u00eb vdekshm\u00ebrie gati tre her\u00eb m\u00eb t\u00eb lart\u00eb se mesatarja evropiane. K\u00ebto jan\u00eb t\u00eb dh\u00ebnat e raportit \u201cState of Global Air 2025\u201d, i publikuar s\u00eb fundmi nga Health Effects Institute.<\/span><\/p>\n<p><span>Ndotja e ajrit vazhdon t\u00eb p\u00ebrkeq\u00ebsoj\u00eb sh\u00ebndetin global, duke p\u00ebrfshir\u00eb s\u00ebmundjet jo t\u00eb transmetueshme dhe demenc\u00ebn, sipas edicionit t\u00eb gjasht\u00eb t\u00eb k\u00ebtij raporti. N\u00eb nivel bot\u00ebror, ndotja e ajrit mbetet faktori kryesor mjedisor i rrezikut q\u00eb lidhet me vdekshm\u00ebrin\u00eb, duke kontribuar n\u00eb 7.9 milion\u00eb vdekje vet\u00ebm n\u00eb vitin 2023.<\/span><\/p>\n<p><span>Pavar\u00ebsisht se e gjith\u00eb popullsia n\u00eb vendin ton\u00eb jeton n\u00eb zona ku ekspozimi ndaj grimcave t\u00eb imta PM2.5 \u00ebsht\u00eb m\u00eb i ul\u00ebt se objektivi i Organizat\u00ebs Bot\u00ebrore t\u00eb Sh\u00ebndet\u00ebsis\u00eb p\u00ebr cil\u00ebsin\u00eb e ajrit (35 \u03bcg\/m\u00b3), ndotja e ajrit vijon t\u00eb jet\u00eb nj\u00eb rrezik serioz p\u00ebr sh\u00ebndetin publik.<\/span><\/p>\n<p><span>N\u00eb vitin 2023, n\u00eb Shqip\u00ebri jan\u00eb regjistruar mbi 2,300 vdekje t\u00eb lidhura me ekspozimin ndaj ndotjes s\u00eb ajrit. Gati 96% e k\u00ebtyre vdekjeve u shkaktuan nga s\u00ebmundje jo t\u00eb transmetueshme (NCD), si s\u00ebmundjet e zemr\u00ebs, kanceri dhe demenca. Shkalla e vdekshm\u00ebris\u00eb nga ndotja e ajrit \u00ebsht\u00eb 56 vdekje p\u00ebr 100,000 banor\u00eb, gati tre her\u00eb m\u00eb shum\u00eb se mesatarja e BE-s\u00eb q\u00eb \u00ebsht\u00eb 21 vdekje p\u00ebr 100,000 banor\u00eb. Mbi 300 vdekje iu atribuuan demenc\u00ebs s\u00eb lidhur me ndotjen e ajrit. Shqip\u00ebria renditet nd\u00ebr vendet evropiane me ndikimin m\u00eb t\u00eb madh relativ t\u00eb ndotjes n\u00eb sh\u00ebndet.<\/span><\/p>\n<p><span>Ndotja e ajrit kontribuon drejtp\u00ebrdrejt n\u00eb nj\u00eb pjes\u00eb t\u00eb konsiderueshme t\u00eb vdekjeve n\u00eb vendin ton\u00eb: nj\u00eb n\u00eb tre vdekje nga demenca, nj\u00eb n\u00eb shtat\u00eb vdekje nga s\u00ebmundjet e zemr\u00ebs dhe nj\u00eb n\u00eb shtat\u00eb vdekje nga kanceri i mushk\u00ebrive lidhen me cil\u00ebsin\u00eb e keqe t\u00eb ajrit.<\/span><\/p>\n<p><span>S\u00ebmundjet jo t\u00eb transmetueshme si s\u00ebmundjet kardiovaskulare, diabeti, kanceri, goditjet n\u00eb tru dhe s\u00ebmundjet kronike t\u00eb mushk\u00ebrive (COPD), p\u00ebrfaq\u00ebsojn\u00eb barr\u00ebn m\u00eb t\u00eb madhe sh\u00ebndet\u00ebsore t\u00eb lidhur me ndotjen e ajrit. N\u00eb nivel global, 6.8 milion\u00eb nga 7.9 milion\u00eb vdekjet e vitit 2023 lidhen me k\u00ebto s\u00ebmundje.<\/span><\/p>\n\n<p><span>Nga viti 2000 deri n\u00eb vitin 2023, vdekjet globale nga s\u00ebmundjet jo t\u00eb transmetueshme t\u00eb lidhura me ndotjen e ajrit jan\u00eb rritur me 13%, nga 5.99 milion\u00eb n\u00eb 6.8 milion\u00eb q\u00eb p\u00ebrkthehet n\u00eb rreth 110 vdekje shtes\u00eb \u00e7do dit\u00eb.<\/span><\/p>\n<p><span>P\u00ebr her\u00eb t\u00eb par\u00eb, raporti \u201cState of Global Air 2025\u201d p\u00ebrfshin t\u00eb dh\u00ebna p\u00ebr lidhjen shqet\u00ebsuese midis ndotjes s\u00eb ajrit dhe demenc\u00ebs. Vet\u00ebm n\u00eb vitin 2023, demenca e lidhur me ndotjen shkaktoi mbi 625,000 vdekje n\u00eb mbar\u00eb bot\u00ebn dhe gati 12 milion\u00eb vite t\u00eb sh\u00ebndetshme jete t\u00eb humbura.<\/span><\/p>\n<p><span>N\u00eb Shqip\u00ebri, demenca po shfaqet si nj\u00eb barr\u00eb n\u00eb rritje, me ndikime t\u00eb m\u00ebdha sociale dhe ekonomike dhe sipas raportit 1 n\u00eb 3 humbje nga demencia shkaktohet nga ndotja e ajrit. Grat\u00eb jan\u00eb m\u00eb t\u00eb prekura, si n\u00eb rolin e kujdestareve p\u00ebr personat me demenc\u00eb, ashtu edhe si individ\u00eb q\u00eb zhvillojn\u00eb vet\u00eb k\u00ebt\u00eb s\u00ebmundje.<\/span><\/p>\n<p><span>Grimcat e imta PM2.5 jan\u00eb faktori m\u00eb i madh i barr\u00ebs s\u00eb s\u00ebmundjeve t\u00eb shkaktuara nga ndotja e ajrit. N\u00eb vitin 2023, kjo ndotje shkaktoi 4.9 milion\u00eb vdekje dhe 124 milion\u00eb vite t\u00eb sh\u00ebndetshme jete t\u00eb humbura globalisht.<\/span><\/p>\n<p><span>PM2.5 burojn\u00eb kryesisht nga djegia e karburanteve fosile, automjetet dhe transporti, termocentralet dhe industria, fabrikat dhe aktivitetet bujq\u00ebsore, djegia e mbeturinave dhe zjarret n\u00eb natyr\u00eb.<\/span><\/p>\n<p><span>Nj\u00eb burim tjet\u00ebr i r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm \u00ebsht\u00eb ndotja e ajrit n\u00eb mjediset e brendshme, e shkaktuar nga djegia e l\u00ebnd\u00ebve t\u00eb ngurta p\u00ebr gatim dhe ngrohje. N\u00eb vitin 2023, kjo form\u00eb ndotje shkaktoi 2.8 milion\u00eb vdekje globalisht, nd\u00ebrsa 470,000 vdekje t\u00eb tjera iu atribuohen ekspozimit ndaj ozonit.<\/span><\/p>\n<p><em><span>\u201cNdotja e ajrit n\u00eb qytetet m\u00eb kryesore t\u00eb vendit, dhe sidomos n\u00eb Tiran\u00eb, vijon t\u00eb jet\u00eb problematike n\u00eb t\u00eb gjith\u00eb stin\u00ebt e vitit, duke u r\u00ebnduar ve\u00e7an\u00ebrisht n\u00eb ver\u00eb dhe dim\u00ebr p\u00ebr shkak edhe t\u00eb kushteve t\u00eb motit me temperatura apo lag\u00ebshti t\u00eb lart\u00eb. Masat e marra, si korsite e bi\u00e7ikletave apo makinat elektrike, jan\u00eb t\u00eb fragmentarizuara dhe nuk kan\u00eb sjell\u00eb p\u00ebrmir\u00ebsim\u00eb t\u00eb dukshme t\u00eb cil\u00ebsis\u00eb sidomos t\u00eb ndotjes q\u00eb shkaktohet nga pluhurat n\u00eb aj\u00ebr (PM10 dhe PM2.5) dhe gazet e shkarkuara nga mjetet e transportit\u201d \u2013 <\/span><\/em><span>Shprehet p\u00ebr \u201cKlima Sot\u201d Prof. Asoc. Mihallaq Qirjo, lektor pran\u00eb Fakultetit t\u00eb Shkencave t\u00eb Natyr\u00ebs.<\/span><\/p>\n<p><span>Lindjet e humbura n\u00eb Shqip\u00ebri jan\u00eb 5.5 p\u00ebr 1000 lindje totale, m\u00eb mir\u00eb se mesatarja globale (14.3). Megjithat\u00eb, studimet e fundit kan\u00eb filluar t\u00eb identifikojn\u00eb lidhje midis ekspozimit t\u00eb grave shtatz\u00ebna ndaj stresit termik, ndotjes s\u00eb ajrit, dhe rrezikut t\u00eb shtuar p\u00ebr komplikime gjat\u00eb shtatz\u00ebnis\u00eb, p\u00ebrfshir\u00eb lindjet e humbura.<\/span><\/p>\n<p><span>Ekspert\u00ebt nd\u00ebrkomb\u00ebtar\u00eb po b\u00ebjn\u00eb thirrje p\u00ebr masa t\u00eb menj\u00ebhershme. Dr. Maria Neira, ish-drejtoresh\u00eb e Departamentit t\u00eb Sh\u00ebndetit Publik dhe Mjedisit n\u00eb OBSH, thekson se asnj\u00eb objektiv zhvillimi nuk mund t\u00eb arrihet pa adresuar ndotjen e ajrit, dhe se vendet dhe qytetet duhet t\u00eb p\u00ebrqendrojn\u00eb p\u00ebrpjekjet e tyre n\u00eb uljen e shkarkimeve, p\u00ebrfshir\u00eb ndotjen e mjediseve t\u00eb brendshme q\u00eb prek m\u00eb shum\u00eb f\u00ebmij\u00ebt dhe t\u00eb moshuarit.<\/span><\/p>\n<p><span>Alison Cox, Drejtoresh\u00eb e Politikave dhe Avokimit n\u00eb NCD Alliance, shton se zgjidhjet p\u00ebr ndotjen e ajrit dhe s\u00ebmundjet jo t\u00eb transmetueshme ekzistojn\u00eb dhe sjellin p\u00ebrfitime t\u00eb dyfishta p\u00ebr klim\u00ebn dhe sh\u00ebndetin publik, por duhet t\u00eb zbatohen m\u00eb shpejt p\u00ebr t\u00eb mir\u00ebn e njer\u00ebzve dhe t\u00eb planetit.<\/span><\/p>\n<p><strong><span>\u00c7far\u00eb duhet b\u00ebr\u00eb?<\/span><\/strong><\/p>\n<p><span>Raporti \u201cState of Global Air 2025\u201d e v\u00eb qart\u00eb n\u00eb dukje se ndotja e ajrit mbetet nj\u00eb sfid\u00eb e madhe sh\u00ebndet\u00ebsore globale, por edhe nj\u00eb alarm t\u00eb kuq p\u00ebr Shqip\u00ebrin\u00eb. Pavar\u00ebsisht ekspozimit m\u00eb t\u00eb ul\u00ebt ndaj PM2.5 krahasuar me vendet e tjera, vdekshm\u00ebria nga ndotja \u00ebsht\u00eb shum\u00eb m\u00eb e lart\u00eb se n\u00eb Bashkimin Evropian.<\/span><\/p>\n<p><span>Monitorimi i cilesis\u00eb s\u00eb ajrit n\u00eb qytete n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb vazhduar dhe paralajm\u00ebrimi i hersh\u00ebm p\u00ebr periudhat me problematike duhet t\u00eb filloj\u00eb zbatimin menj\u00ebher\u00eb. Vendosja e stacioneve t\u00eb monitorimit dhe sigurimi i aksesit n\u00eb t\u00eb dh\u00ebna n\u00eb koh\u00eb reale do t\u2019u mund\u00ebsoj\u00eb qytetar\u00ebve, ve\u00e7an\u00ebrisht atyre me probleme sh\u00ebndet\u00ebsore, t\u00eb reduktojn\u00eb ekspozimin dhe rrezikun ndaj ndotjes, duke shmangur q\u00ebndrimin n\u00eb mjedise t\u00eb hapura gjat\u00eb periudhave kritik. Gjithashtu, p\u00ebrfshirja e monitorimit t\u00eb ajrit n\u00eb mjedise t\u00eb mbyllura, si shkollat, qendrat tregtare dhe mjediset e pun\u00ebs, do t\u00eb ndihmoj\u00eb n\u00eb identifikimin dhe zbatimin e masave p\u00ebrmir\u00ebsuese p\u00ebr cil\u00ebsin\u00eb e ajrit n\u00eb hap\u00ebsirat e p\u00ebrbashk\u00ebta, ku shpesh niveli i ndotjes \u00ebsht\u00eb i lart\u00eb, sipas Prof. Asc. Qirjo.<\/span><\/p>\n<p><span>Zbatimi i politikave t\u00eb q\u00ebndrueshme p\u00ebr uljen e ndotjes, promovimi i energjive t\u00eb pastra dhe rinovueshme, investimet n\u00eb transport t\u00eb gjelb\u00ebr dhe publik, monitorimi i vazhduesh\u00ebm i cil\u00ebsis\u00eb s\u00eb ajrit, nd\u00ebrgjegj\u00ebsimi publik p\u00ebr rreziqet sh\u00ebndet\u00ebsore dhe kontrolli m\u00eb i rrept\u00eb i shkarkimeve industriale jan\u00eb disa nga masat prioritare q\u00eb duhen marr\u00eb.<\/span><\/p>\n<p><span><em><strong>Burimi: State of Global Air Report 2025,\u00a0Prof. Asoc. Mihallaq Qirjo, lektor pran\u00eb Fakultetit t\u00eb Shkencave t\u00eb Natyr\u00ebs<\/strong><\/em><\/span><\/p>\n<p><span>Marr\u00eb nga <a href=\"https:\/\/klima.al\/shqiperia-me-norme-vdekshmerie-gati-3-fish-me-te-larte-se-mesatarja-e-be-se-sipas-raportit-me-te-fundit-state-of-global-air\/\">klimasot.al<\/a><\/span><\/p>\n<p>The post <a href=\"https:\/\/lapsi.al\/2025\/10\/23\/del-raporti-vdekjet-nga-ajri-i-ndotur-ne-shqiperi-3-here-me-te-larta-se-ne-be\/\">Del RAPORTI\/ Vdekjet nga ajri i ndotur n\u00eb Shqip\u00ebri, 3 her\u00eb m\u00eb t\u00eb larta se n\u00eb BE<\/a> appeared first on <a href=\"https:\/\/lapsi.al\/\">Lapsi.al<\/a>.<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Ndotja e ajrit po p\u00ebrkeq\u00ebson sh\u00ebndetin global, duke u b\u00ebr\u00eb nj\u00eb nga k\u00ebrc\u00ebnimet m\u00eb serioze p\u00ebr mir\u00ebqenien e njer\u00ebzve, sipas raportit m\u00eb t\u00eb fundit State of Global Air (SoGA 2025). Raporti tregon se Shqip\u00ebria renditet nd\u00ebr vendet me shkall\u00eb t\u00eb lart\u00eb t\u00eb vdekshm\u00ebris\u00eb nga ndotja e ajrit, gati tre her\u00eb m\u00eb shum\u00eb se mesatarja e [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":0,"featured_media":48278,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-48277","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-uncategorized"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/zennihost.com\/test\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/48277","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/zennihost.com\/test\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/zennihost.com\/test\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/zennihost.com\/test\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=48277"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/zennihost.com\/test\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/48277\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/zennihost.com\/test\/wp-json\/wp\/v2\/media\/48278"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/zennihost.com\/test\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=48277"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/zennihost.com\/test\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=48277"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/zennihost.com\/test\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=48277"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}